Khi bắt đầu học tiếng Anh, người học thường được giới thiệu dạng nguyên mẫu của động từ cơ bản nhất trong ngôn ngữ này: "to be". Xét về mặt cấu trúc, đây là điểm khởi đầu hợp lý. Tuy nhiên, bước nền tảng này ngay lập tức mâu thuẫn với thực tế sử dụng của tiếng Anh.
Trong ứng dụng thực tế, dạng nguyên mẫu biến mất. Ngay khi người học tạo các câu cơ bản, họ phải dùng những dạng như "I am", "you are" và "he is". Với nhiều người, sự đứt gãy về hình thái này gây ra cảm giác bối rối kéo dài. Từ "be" đã đi đâu, và "am", "is", "are" có điểm gì chung với nó?
Hầu hết các giáo trình thông thường đều lướt qua mâu thuẫn này, trình bày cách chia động từ như một dạng bất quy tắc đơn giản cần học thuộc. Nhưng để thật sự hiểu vì sao động từ quan trọng nhất trong tiếng Anh dường như thiếu logic nội tại, chúng ta cần nhìn xa hơn ngữ pháp cơ bản và xem xét nền tảng ngôn ngữ học lịch sử của ngôn ngữ này.
Cấu trúc hệ biến hóa của "be"
Để giải quyết sự bối rối này, sẽ hữu ích hơn nếu ngừng xem "to be" là một từ đơn lẻ và nhất quán về mặt hình thái. Thay vào đó, nó hoạt động như một thuật ngữ bao trùm—một phạm trù từ vựng chứa các dạng riêng biệt, mỗi dạng phục vụ một chức năng ngữ pháp cụ thể.
Trong khi các động từ thông thường tuân theo những mẫu chia động từ có thể dự đoán được (ví dụ: play ➔ plays), hệ biến hóa của "to be" lại bị phân mảnh. Dưới đây là cách các dạng chức năng được cấu trúc trong tiếng Anh hiện đại:
| Dạng động từ | Chức năng ngữ pháp | Ngữ cảnh sử dụng |
| Am | Ngôi thứ nhất số ít | Chỉ đi với "I". |
| Is | Ngôi thứ ba số ít | Đi với He, She, It (và danh từ số ít). |
| Are | Ngôi thứ hai & số nhiều | Đi với You, We, They (và danh từ số nhiều). |
| Was / Were | Các dạng thì quá khứ | Dùng để chỉ trạng thái trong quá khứ hoặc sự kiện lịch sử. |
| Be / Been / Being | Nguyên mẫu, phân từ, tiếp diễn | Dùng cho thì hoàn thành, hành động tiếp diễn và dạng gốc. |
Vì sao các thành viên trong nhóm cấu trúc này lại trông khác nhau đến vậy? Câu trả lời nằm ở một hiện tượng ngôn ngữ học gọi là thế cách.
Cơ chế ngôn ngữ học: Thế cách
Trong ngôn ngữ học, thế cách xảy ra khi một ngôn ngữ sử dụng các gốc từ hoàn toàn không liên quan để tạo nên hệ chia của một từ duy nhất. Điều này thường diễn ra qua nhiều thế kỷ, khi các từ khác nhau hợp nhất vào một hệ thống ngữ pháp chung.
Động từ tiếng Anh "to be" là ví dụ điển hình nhất về thế cách. Nó không phải là một từ đơn lẻ tiến hóa theo cách bất quy tắc; nó là một cấu trúc tổng hợp. Khi các ngôn ngữ Ấn-Âu nguyên thủy cổ đại phát triển, ba gốc hoàn toàn riêng biệt đã hợp nhất để tạo nên hệ thống động từ mà chúng ta dùng ngày nay:
| Gốc PIE cổ | Nghĩa gốc | Hậu duệ trong tiếng Anh hiện đại |
| bheue- | tồn tại, phát triển | be, been, being |
| es- | là, tồn tại | am, is, are |
| wes- | ở lại, cư trú | was, were |
Việc xem xét từ nguyên này giúp xóa bỏ một hiểu lầm lớn. Nhiều người học theo trực giác cảm thấy rằng been và being mới là các ngoại lệ bất quy tắc. Trên thực tế, chúng là hậu duệ hình thái trực tiếp của gốc ban đầu (bheue-).
Những “kẻ ngoại lai” về mặt cấu trúc thực sự là am, is, are, was, và were. Các dạng này bắt nguồn từ những động từ cổ hoàn toàn khác, dần dần hấp thụ các chức năng thì hiện tại và thì quá khứ qua hàng nghìn năm tiến hóa ngôn ngữ.
Các trường hợp thế cách khác trong tiếng Anh
Dù hệ từ "to be" là ví dụ nổi bật nhất, thế cách cũng xuất hiện trong các khu vực nền tảng khác của tiếng Anh.
Hãy xem xét động từ "go". Theo hình thái học tiếng Anh chuẩn, thì quá khứ về mặt logic nên được tạo bằng cách thêm hậu tố (ví dụ: goed). Thay vào đó, dạng quá khứ lại là "went".
Đó là vì went ban đầu là thì quá khứ của một động từ hoàn toàn khác: wend (nghĩa là định hướng lộ trình hoặc di chuyển). Khi động từ go mất dạng quá khứ gốc của nó, người nói tiếng Anh đơn giản đã mượn thì quá khứ của wend để lấp vào khoảng trống cấu trúc.
Chúng ta cũng quan sát thấy hiện tượng tương tự ở tính từ so sánh hơn và so sánh nhất:
- Good ➔ Better ➔ Best (thay vì gooder)
- Bad ➔ Worse ➔ Worst
Kết luận
Nếu Bạn từng thấy khó chịu vì động từ "to be" thiếu logic, vấn đề không nằm ở khả năng hiểu của Bạn, mà nằm ở chính lịch sử hỗn loạn của ngôn ngữ này.
Ngôn ngữ không phải lúc nào cũng là một khung hệ thống được thiết kế hoàn hảo và logic; nó là một hệ thống luôn tiến hóa. Động từ "to be" là phần còn sót lại sau những biến chuyển ngôn ngữ trong lịch sử—một tổ hợp các gốc cổ cùng hoạt động để đáp ứng một mục đích ngữ pháp duy nhất. Khi người học ngừng tìm kiếm sự nhất quán hình thái và nhận ra những từ này là các công cụ riêng biệt cho những nhiệm vụ ngữ pháp khác nhau, nghịch lý "to be" cuối cùng sẽ trở nên dễ hiểu.
