विविध भाषांतील व्याकरण समजून घेण्यासाठी सोपा मार्गदर्शक

व्याकरण प्रत्यक्षात जितके गुंतागुंतीचे असते, त्यापेक्षा अधिक कठीण वाटते. याचे एक कारण म्हणजे वाक्याच्या वेगवेगळ्या स्तरांसाठी आपण वेगवेगळ्या संज्ञा वापरतो—पण हे स्तर एकमेकांशी कसे जोडलेले आहेत, हे नेहमी स्पष्ट करत नाही.

नाम आणि कर्ता एकच नसतात.
क्रियापद म्हणजेच संपूर्ण विधेय असेलच असे नाही.
विशेषण नेहमी नामाच्या अगदी आधीच येते असे नाही.
आणि वाक्याचा कर्ता म्हणजे नेहमी जाणीवपूर्वक कृती करणारी व्यक्ती असेही नाही.
चांगली गोष्ट अशी की, एक साधा फरक समजून घेतल्यास व्याकरणाची अनेक स्पष्टीकरणे खूप सोपी वाटू लागतात.
एखादा शब्द किंवा पदबंध पाहताना दोन स्वतंत्र प्रश्न विचारा:

हा कोणत्या प्रकारचा घटक आहे?

आणि:

या वाक्यात तो कोणते काम करत आहे?

पहिला प्रश्न शब्दांच्या जातींविषयी आहे. त्यांनाच शब्दवर्ग असेही म्हणतात.
दुसरा प्रश्न वाक्यातील भूमिकांविषयी किंवा व्याकरणिक कार्यांविषयी आहे.
या दोन्ही गोष्टी परस्परांशी जोडलेल्या आहेत—पण एकच नाहीत.

पहिला स्तर: शब्द कोणत्या जातीचा आहे?

भाषेत शब्दांचा वापर कसा होतो, यानुसार त्यांचे गट करता येतात.
या गटांना पारंपरिकपणे शब्दांच्या जाती असे म्हणतात.
यांपैकी अनेक जाती तुम्हाला आधीपासूनच माहीत असतील.

दोन्ही स्तर एका नजरेत

तपशिलात जाण्यापूर्वी हे दोन्ही स्तर शेजारीशेजारी पाहिल्यास त्यांतील फरक समजायला मदत होते.

शब्दवर्ग: हा कोणत्या प्रकारचा घटक आहे?

या संज्ञा शब्दाचा व्याकरणिक प्रकार सांगतात.

  • नाम: व्यक्ती, ठिकाण, वस्तू, घटना किंवा संकल्पना यांचे नाव सांगते
    Sarah (सारा), city (शहर), book (पुस्तक), meeting (बैठक), freedom (स्वातंत्र्य)
  • क्रियापद: कृती, घटना, अवस्था किंवा संबंध व्यक्त करते
    run (धावणे), call (फोन करणे), happen (घडणे), know (माहीत असणे), be (असणे)
  • विशेषण: गुण किंवा वैशिष्ट्य सांगते
    large (मोठा), interesting (रंजक), tired (थकलेला)
  • क्रियाविशेषण: वेळ, ठिकाण, पद्धत, वारंवारता किंवा प्रमाण व्यक्त करू शकते
    yesterday (काल), here (येथे), slowly (हळूहळू), often (अनेकदा), very (खूप)
  • सर्वनाम: व्यक्तीचे किंवा गोष्टीचे नाव पुन्हा न घेता तिचा उल्लेख करते
    I (मी), she (ती), it (ते), they (ते/त्या), someone (कोणीतरी)
  • निर्धारक: नाम नेमके कोणते आहे, किती आहे किंवा कोणाचे आहे, हे स्पष्ट करण्यास मदत करतो
    a, the, this, my, some, three
  • पूर्वसर्ग: ठिकाण, वेळ, दिशा किंवा सोबत असणे यांसारखे संबंध व्यक्त करतो
    in, after, to, with
  • उभयान्वयी अव्यय: शब्द, पदबंध किंवा उपवाक्ये जोडते
    and (आणि), but (पण), because (कारण), although (जरी)

वाक्यातील भूमिका: येथे त्याचे काम काय आहे?

या संज्ञा एखाद्या विशिष्ट वाक्यात शब्द किंवा पदबंध कोणते कार्य करतो, हे सांगतात.

  • कर्ता: ज्या व्यक्तीविषयी, गोष्टीविषयी किंवा संकल्पनेविषयी वाक्यात मुख्य विधान केले जाते, तो घटक
    Sarah called Daniel. (साराने डॅनियलला फोन केला.)
  • विधेय: कर्त्याविषयी वाक्यात जे सांगितले जाते, तो भाग
    Sarah called Daniel.
  • कर्म: क्रियापदाने व्यक्त केलेल्या घटनेचा थेट परिणाम होणारी किंवा त्या घटनेशी जवळून संबंधित असलेली व्यक्ती किंवा गोष्ट
    Sarah called Daniel.
  • पूरक: कर्ता, कर्म किंवा वाक्यातील इतर घटकाचा अर्थ पूर्ण करतो किंवा त्याची ओळख स्पष्ट करतो
    Daniel is a teacher. (डॅनियल शिक्षक आहे.)
    Sarah seems tired. (सारा थकलेली वाटते.)
  • विशेषक: दुसऱ्या शब्दाबद्दल किंवा पदबंधाबद्दल अधिक माहिती देतो
    the new student (नवीन विद्यार्थी)
    the book on the table (टेबलावरचे पुस्तक)
  • क्रियाविशेषणीय घटक: वेळ, ठिकाण, पद्धत, कारण किंवा उद्देश यांसारखी माहिती देतो
    Sarah called yesterday. (साराने काल फोन केला.)
    They met in Budapest. (ते बुडापेस्टमध्ये भेटले.)

मुख्य फरक अगदी सोपा आहे:

शब्दवर्ग एखादा घटक कोणत्या प्रकारचा आहे, हे सांगतो. वाक्यातील भूमिका तो या वाक्यात कोणते काम करत आहे, हे सांगते.

 

नामे

नामे साधारणपणे व्यक्ती, प्राणी, ठिकाणे, वस्तू, घटना किंवा संकल्पना यांची नावे सांगतात.

Sarah (सारा), teacher (शिक्षक), dog (कुत्रा), London (लंडन), table (टेबल), meeting (बैठक), freedom (स्वातंत्र्य)

क्रियापदे

क्रियापदे साधारणपणे कृती, घटना, अवस्था किंवा संबंध व्यक्त करतात.

run (धावणे), call (फोन करणे), happen (घडणे), know (माहीत असणे), exist (अस्तित्वात असणे), be (असणे)

प्रत्येक क्रियापद डोळ्यांना दिसणारी कृतीच व्यक्त करते असे नाही.

हे वाक्य पाहा:

Daniel knows the answer. (डॅनियलला उत्तर माहीत आहे.)

डॅनियल प्रत्यक्ष शारीरिक कृती करत नसला, तरी knows हे क्रियापद आहे.

विशेषणे

विशेषणे गुण किंवा वैशिष्ट्ये सांगतात.

tall (उंच), interesting (रंजक), difficult (कठीण), blue (निळा)

ती अनेकदा नामाच्या आधी येतात:

an interesting book (एक रंजक पुस्तक)

पण ती be किंवा seem यांसारख्या क्रियापदांनंतरही येऊ शकतात:

The book is interesting. (पुस्तक रंजक आहे.)

क्रियाविशेषणे

क्रियाविशेषणे वेळ, ठिकाण, पद्धत, वारंवारता, प्रमाण किंवा बोलणाऱ्याचा दृष्टिकोन व्यक्त करू शकतात.

yesterday (काल), here (येथे), slowly (हळूहळू), often (अनेकदा), very (खूप), probably (बहुधा)

उदाहरणे:

Sarah arrived yesterday. (सारा काल आली.)
Daniel answered slowly. (डॅनियलने हळूहळू उत्तर दिले.)
The answer is probably correct. (उत्तर बहुधा बरोबर आहे.)

सर्वनामे

सर्वनामे व्यक्तींची किंवा गोष्टींची नावे पुन्हा न घेता त्यांचा उल्लेख करतात.

I (मी), you (तुम्ही), she (ती), he (तो), it (ते), we (आम्ही/आपण), they (ते/त्या), someone (कोणीतरी)

अशी पुनरावृत्ती करण्याऐवजी:

Sarah called Daniel. Sarah spoke to Daniel. (साराने डॅनियलला फोन केला. सारा डॅनियलशी बोलली.)

आपण असे म्हणू शकतो:

Sarah called Daniel. She spoke to him. (साराने डॅनियलला फोन केला. ती त्याच्याशी बोलली.)

निर्धारक

आपण नेमक्या कोणत्या गोष्टीबद्दल बोलत आहोत, त्या किती आहेत किंवा कोणाच्या आहेत, हे स्पष्ट करण्यास निर्धारक मदत करतात.

a, the, this, those, my, every, some

उदाहरणे:

the book (ते विशिष्ट पुस्तक)
my phone (माझा फोन)
those students (ते विद्यार्थी)

पूर्वसर्ग

पूर्वसर्ग ठिकाण, वेळ, दिशा, साधन आणि इतर अनेक गोष्टींशी संबंधित संबंध व्यक्त करतात.

in, on, at, with, from, to, after

उदाहरणे:

in the room (खोलीत)
after lunch (दुपारच्या जेवणानंतर)
with Daniel (डॅनियलसोबत)

उभयान्वयी अव्यये

उभयान्वयी अव्यये शब्द, पदबंध किंवा पूर्ण विचार जोडतात.

and (आणि), but (पण), or (किंवा), because (कारण), although (जरी)

उदाहरण:

Sarah stayed home because she was tired. (सारा घरीच राहिली कारण ती थकली होती.)

या जाती शब्द कोणत्या प्रकारचा व्याकरणिक घटक आहे, हे सांगतात.

पण एखाद्या विशिष्ट वाक्यात तो शब्द कोणते काम करत आहे, हे त्यांवरून अद्याप कळत नाही.

दुसरा स्तर: तो कोणते काम करतो?

आता हे वाक्य पाहा:

Sarah called Daniel. (साराने डॅनियलला फोन केला.)

यातील शब्दांचे त्यांच्या जातीनुसार वर्णन करता येते:

  • Sarah हे विशेषनाम आहे;
  • called हे क्रियापद आहे;
  • Daniel हे विशेषनाम आहे.

पण त्यांच्या भूमिकांचेही वर्णन करता येते:

  • Sarah हा कर्ता आहे;
  • called Daniel हा भाग मुख्य विधेय बनवतो;
  • Daniel हे कर्म आहे.

या वाक्यातील भूमिका आहेत, शब्दांच्या जाती नाहीत.

कर्ता

कर्ता हा असा घटक आहे, ज्याभोवती उपवाक्याची व्याकरणिक रचना उभी राहते.

तो अनेकदा कृती करणारी व्यक्ती किंवा गोष्ट असतो:

Sarah opened the window. (साराने खिडकी उघडली.)

पण नेहमीच असे नसते:

The window opened. (खिडकी उघडली.)
Daniel is tired. (डॅनियल थकलेला आहे.)
Sarah heard a noise. (साराला आवाज ऐकू आला.)

खिडकी जाणीवपूर्वक काही करत नाही. डॅनियलच्या अवस्थेचे वर्णन केले जात आहे. सारा मुद्दाम ऐकण्याची कृती करत नसून तिला आवाज ऐकू येण्याचा अनुभव येत आहे.

तरीही मूळ इंग्रजी वाक्यांमध्ये हे व्याकरणिक कर्ते आहेत.

नव्याने शिकणाऱ्यांसाठी ही व्याख्या उपयोगी ठरते:

ज्या व्यक्तीविषयी, गोष्टीविषयी किंवा संकल्पनेविषयी वाक्यात मुख्य विधान केले जाते, तो कर्ता.

ही व्याख्या प्रत्येक भाषेसाठी अगदी परिपूर्ण नाही. तरीही कर्ता नेहमीच “कृती करतो” असे म्हणण्यापेक्षा ती अधिक विश्वासार्ह आहे.

विधेय

विधेय कर्त्याविषयी काहीतरी सांगते.

Sarah called Daniel. (साराने डॅनियलला फोन केला.)
The window opened. (खिडकी उघडली.)
Daniel is tired. (डॅनियल थकलेला आहे.)
Sarah became a doctor. (सारा डॉक्टर झाली.)

विधेय कृती, घटना, अवस्था, गुण, ओळख किंवा बदल व्यक्त करू शकते.

कर्म

कर्माचा क्रियापदाशी जवळचा संबंध असतो. ते अनेकदा घटनेचा परिणाम होणारी व्यक्ती किंवा गोष्ट असते.

Sarah called Daniel. (साराने डॅनियलला फोन केला.)
Daniel opened the window. (डॅनियलने खिडकी उघडली.)
They discussed the problem. (त्यांनी त्या समस्येवर चर्चा केली.)

विशेषक

विशेषक दुसऱ्या घटकाबद्दल अधिक माहिती देतो.

the new student (नवीन विद्यार्थी)
Daniel’s old phone (डॅनियलचा जुना फोन)
the book on the table (टेबलावरचे पुस्तक)

विशेषक हा एक शब्द असू शकतो किंवा मोठा पदबंधही असू शकतो.

क्रियाविशेषणीय घटक

क्रियाविशेषणीय घटक वेळ, ठिकाण, पद्धत, कारण किंवा उद्देश यांसारखी परिस्थितीविषयक माहिती देतो.

Sarah called yesterday. (साराने काल फोन केला.)
They met in Budapest. (ते बुडापेस्टमध्ये भेटले.)
Daniel answered carefully. (डॅनियलने काळजीपूर्वक उत्तर दिले.)
We stayed home because it was raining. (पाऊस पडत असल्यामुळे आम्ही घरीच राहिलो.)

एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे क्रियाविशेषणीय घटक हा शब्दजातीने क्रियाविशेषणच असला पाहिजे असे नाही.

तुलना करा:

Sarah called yesterday. (साराने काल फोन केला.)
Sarah called after lunch. (साराने दुपारच्या जेवणानंतर फोन केला.)
Sarah called last week. (साराने गेल्या आठवड्यात फोन केला.)

मूळ इंग्रजीतील या शब्दांची आणि पदबंधांची व्याकरणिक रूपे वेगवेगळी आहेत:

  • yesterday हे क्रियाविशेषण आहे;
  • after lunch हा पूर्वसर्गीय पदबंध आहे;
  • last week हा नामपदबंध आहे.

पण तिन्ही घटक वाक्यात सारखीच भूमिका बजावतात: साराने फोन कधी केला, हे ते सांगतात.

एकाच जातीचा शब्द वेगवेगळी कामे करू शकतो

Daniel हे नाव पाहा:

Daniel called Sarah. (डॅनियलने साराला फोन केला.)
Sarah called Daniel. (साराने डॅनियलला फोन केला.)
Sarah spoke to Daniel. (सारा डॅनियलशी बोलली.)
This is Daniel’s book. (हे डॅनियलचे पुस्तक आहे.)

प्रत्येक वाक्यात Daniel हे विशेषनाम आहे.

पण त्याची भूमिका बदलते:

  • कर्ता;
  • कर्म;
  • पूर्वसर्गीय पदबंधाचा भाग;
  • मालकी दर्शवणारा घटक.

हीच मध्यवर्ती कल्पना आहे:

शब्दाची जात तो कोणत्या प्रकारचा घटक आहे, हे सांगते. वाक्यातील भूमिका तो येथे कोणते काम करत आहे, हे सांगते.

हेच तत्त्व विशेषणांनाही लागू होते.

the tired student (थकलेला विद्यार्थी)
The student is tired. (विद्यार्थी थकलेला आहे.)

दोन्ही ठिकाणी tired हे विशेषण आहे.

पहिल्या ठिकाणी ते student या नामाबद्दल अधिक माहिती देते.

दुसऱ्या ठिकाणी ते विद्यार्थ्याविषयीचे विधान तयार करण्यास मदत करते.

शब्दाची जात तीच राहते, पण वाक्यरचनेतील त्याचे स्थान बदलते.

कधी कधी शब्दाची जातही बदलू शकते

इंग्रजीत हा फरक आणखी रंजक ठरतो, कारण एकाच लिखित रूपाचा शब्द कधी कधी वेगवेगळ्या शब्दवर्गांत येऊ शकतो.

call हा शब्द पाहा:

I received a call. (मला फोन आला.)
Please call me. (कृपया मला फोन करा.)

पहिल्या वाक्यात call हे नाम आहे.

दुसऱ्या वाक्यात ते क्रियापद आहे.

किंवा email पाहा:

I sent an email. (मी एक ईमेल पाठवला.)
Please email the document. (कृपया दस्तऐवज ईमेलने पाठवा.)

किंवा clean पाहा:

a clean room (एक स्वच्छ खोली)
Please clean the room. (कृपया खोली स्वच्छ करा.)

इंग्रजीत अनेकदा कोणताही स्पष्ट प्रत्यय न जोडताही शब्द एका जातीतून दुसऱ्या जातीत वापरता येतो.

म्हणजेच “हा शब्द कोणत्या जातीचा आहे?” या प्रश्नाचे उत्तर देण्यासाठीही कधी कधी अधिक संदर्भाची गरज असते.

त्यापेक्षा अधिक उपयुक्त प्रश्न असा आहे:

या वाक्यात हा शब्द कसा वापरला आहे?

कोण काय करत आहे, हे आपल्याला कसे कळते?

शब्दाची जात आणि वाक्यातील भूमिका यांतील फरक समजल्यावर आणखी एक प्रश्न समोर येतो:

घटनेतील कोणता घटक कर्ता आहे, कोणता कर्म आहे, कोणाला काही मिळते किंवा इतर कोणती भूमिका कोण बजावते, हे भाषा कसे दर्शवते?

यासाठी भाषांकडे अनेक साधने असतात:

  • शब्दक्रम;
  • शब्दांना जोडलेले प्रत्यय;
  • पूर्वसर्ग किंवा उत्तरसर्ग;
  • निपात;
  • क्रियापदातील बदल;
  • सर्वनामांची रूपे;
  • विशिष्ट वाक्यरचना;
  • अर्थ आणि संदर्भ.

बहुतेक भाषा यांपैकी अनेक संकेत एकाच वेळी वापरतात.

पण सर्व भाषा हे काम एकाच प्रकारे विभागून घेत नाहीत.

इंग्रजी: शब्दांचे स्थान विशेष महत्त्वाचे

इंग्रजीत साधारणपणे हा क्रम वापरला जातो:

कर्ता – क्रियापद – कर्म

तुलना करा:

Sarah called Daniel.
Daniel called Sarah.

नावांची रूपे बदलत नाहीत. वाक्यातील त्यांच्या स्थानावरून कोणी कोणाला फोन केला, हे कळते.

मात्र इंग्रजी केवळ शब्दक्रमावर अवलंबून नसते.

सर्वनामेही संकेत देतात:

She called him. (तिने त्याला फोन केला.)
He called her. (त्याने तिला फोन केला.)

तसेच वाक्यांची रचना बदलताही येते:

Sarah encouraged Daniel. (साराने डॅनियलला प्रोत्साहन दिले.)
Daniel was encouraged by Sarah. (डॅनियलला साराकडून प्रोत्साहन दिले गेले.)

दुसऱ्या इंग्रजी वाक्यात Daniel हा व्याकरणिक कर्ता होतो, जरी प्रोत्साहन मिळणारी व्यक्ती तोच असला तरी.

इंग्रजीत शब्दक्रम अत्यावश्यक आहे; पण तो सर्वनामे, साहाय्यकारी क्रियापदे, पूर्वसर्ग आणि वाक्यरचना यांच्या सोबतीने काम करतो.

फ्रेंच आणि स्पॅनिश: परिचित रचना, पण महत्त्वाचे फरक

फ्रेंच आणि स्पॅनिशमध्ये सर्वसाधारणपणे इंग्रजीप्रमाणेच कर्ता–क्रियापद–कर्म हा मूलभूत क्रम (SVO) वापरला जातो.

फ्रेंच:

Sarah appelle Daniel.

स्पॅनिश:

Sara llamó a Daniel.

पण दोन्ही भाषांमध्ये याशिवाय इतर संकेतही असतात.

फ्रेंचमध्ये कर्म म्हणून वापरलेली सर्वनामे सहसा क्रियापदाच्या आधी येतात:

Sarah **l’**appelle.
“सारा त्याला फोन करत आहे.”

स्पॅनिशमध्ये क्रियापदाचा प्रत्यय अनेकदा कर्त्याविषयी माहिती देतो:

Llamé a Daniel.
“मी डॅनियलला फोन केला.”

या स्पॅनिश वाक्यात ‘मी’साठी स्वतंत्र शब्दाची गरज नाही, कारण क्रियापदाच्या रूपातूनच ती माहिती मिळते.

स्पॅनिशमध्ये विशिष्ट व्यक्तीचा कर्म म्हणून उल्लेख करताना तिच्यापूर्वी अनेकदा a लावले जाते:

Sara llamó a Daniel.

म्हणून अगदी जवळचे भाषिक नाते असलेल्या युरोपीय भाषाही एकाच माहितीची मांडणी अगदी एकसारखी करत नाहीत.

जर्मन: शब्दक्रम आणि विभक्ती दोन्ही महत्त्वाच्या

इंग्रजी आणि अधिक विस्तृत विभक्तिव्यवस्था असलेल्या भाषा यांमधील दुवा समजून घेण्यासाठी जर्मनचे उदाहरण उपयोगी ठरते.

या उपपदांची तुलना करा:

der Mann
den Mann

नामपदबंध कर्ता म्हणून काम करत आहे की कर्म म्हणून, हे उपपदाच्या रूपावरून समजण्यास मदत होते.

जर्मनमध्ये क्रियापद कुठे येते, याविषयीही काटेकोर नियम आहेत—विशेषतः मुख्य आणि गौण उपवाक्यांमध्ये.

म्हणून जर्मन शिकताना या दोन्ही गोष्टींकडे लक्ष द्यावे लागते:

  • वाक्यातील घटकांचे स्थान;
  • उपपदे, सर्वनामे आणि कधी कधी नामे किंवा विशेषणे यांच्या रूपांतील बदल.

जर्मन इंग्रजीइतकी शब्दांच्या स्थानावर अवलंबून नसली, तरी तिच्यातील शब्दक्रम मनमानी मुळीच नसतो.

हंगेरियन आणि रशियन: प्रत्ययांतून अधिक माहिती

हंगेरियन आणि रशियनमध्ये इंग्रजीपेक्षा विभक्तिचिन्हांचा अधिक व्यापक वापर होतो.

हंगेरियनमध्ये प्रत्यक्ष कर्म दाखवण्यासाठी सहसा -t लावले जाते:

Sarah felhívta Danielt.
“साराने डॅनियलला फोन केला.”

हा प्रत्यय Daniel हे कर्म असल्याचे दर्शवतो. त्यामुळे तो पदबंध वाक्यात दुसऱ्या ठिकाणी नेला, तरी त्याचा कर्ता होत नाही.

पण नव्या शब्दक्रमामुळे कोणत्या गोष्टीवर भर दिला जातो, हे बदलू शकते.

वाक्यात पुढील गोष्टी ठळक केल्या जाऊ शकतात:

  • कृती कोणी केली;
  • तिचा परिणाम कोणावर झाला;
  • कोणती माहिती नवीन आहे;
  • कोणत्या गोष्टींमधील विरोध दाखवला जात आहे.

रशियनमध्येही विभक्तीनुसार नामे, सर्वनामे आणि विशेषणे यांची रूपे बदलतात.

त्यामुळे इंग्रजीपेक्षा शब्दक्रमात अधिक बदल करता येतात. तरीही रशियनमधील शब्दक्रम कोणत्या माहितीवर भर आहे आणि माहितीची मांडणी कशी केली आहे, हे दर्शवतो.

म्हणून हंगेरियन आणि रशियनमधील शब्दक्रम पूर्णपणे मुक्त आहे असे म्हणण्याऐवजी तो अधिक लवचीक आहे, असे म्हणणे योग्य ठरते.

प्रत्यय अनेक व्याकरणिक संबंध स्पष्ट करतात, तर शब्दक्रम अनेकदा संदेश कसा मांडला जातो, हे ठरवण्यास मदत करतो.

मँडरिन चिनी: प्रत्यय कमी, शब्दक्रम आणि संदर्भावर अधिक भर

मँडरिन चिनीमध्ये शब्दांच्या रूपांत तुलनेने कमी बदल होतात.

क्रियापदांची रूपे सहसा कर्त्याच्या पुरुषानुसार बदलत नाहीत. तसेच नामांसाठी रशियन किंवा हंगेरियनसारखी विभक्तिव्यवस्था वापरली जात नाही.

सर्वसाधारण मूलभूत शब्दक्रम SVO असा आहे:

कर्ता – क्रियापद – कर्म

त्यामुळे शब्दांचे स्थान हा एक महत्त्वाचा संकेत ठरतो.

पण मँडरिन म्हणजे केवळ ठरावीक, न बदलणाऱ्या शब्दांची एक रांग नाही.

तिच्यात यांचाही वापर होतो:

  • निपात;
  • क्रियेची अवस्था दर्शवणारी चिन्हे;
  • चर्चाविषयावर आधारित रचना;
  • वर्गदर्शक शब्द;
  • विशिष्ट वाक्यरचना;
  • संदर्भ.

वाक्याच्या सुरुवातीला चर्चाविषय येऊ शकतो, आणि तो व्याकरणिक कर्ता असेलच असे नाही. काही रचनांमध्ये कर्म मुख्य क्रियापदाच्या आधीही येऊ शकते.

शब्दांची रूपे फारशी बदलत नसली, तरी भाषेचे व्याकरण समृद्ध आणि अत्यंत सुव्यवस्थित असू शकते, हे मँडरिन दाखवते.

जपानी आणि कोरियन: नामपदबंधांनंतर येणारी छोटी चिन्हे

जपानी आणि कोरियनमध्ये क्रियापद सहसा वाक्याच्या शेवटाकडे येते.

त्यांचा नेहमीचा शब्दक्रम असा आहे:

कर्ता – कर्म – क्रियापद

दोन्ही भाषांमध्ये नामपदबंधांची भूमिका ओळखण्यासाठी त्यांच्यानंतर छोटे घटक वापरले जातात.

उदाहरणार्थ, जपानीमध्ये:

  • -ga सहसा कर्त्याशी संबंधित पदबंध दर्शवते;
  • -o सहसा प्रत्यक्ष कर्म दर्शवते;
  • -wa अनेकदा चर्चाविषय किंवा विरोध दर्शवते.

एक सोपे उदाहरण असे:

Sara-ga Daniel-o hometa.
“साराने डॅनियलचे कौतुक केले.”

या चिन्हांमुळे कोणते नाव कोणती भूमिका बजावते, हे समजण्यास मदत होते.

कोरियनमध्येही कर्ता, कर्म आणि चर्चाविषय दर्शवणारी अशीच चिन्हे आहेत.

मात्र अनौपचारिक बोलण्यात अपेक्षित अर्थ स्पष्ट असेल, तर ही चिन्हे कधी कधी वगळली जातात. अशा वेळी ऐकणारे संदर्भ, शब्दक्रम आणि दोघांनाही माहीत असलेल्या गोष्टींवर अधिक अवलंबून राहतात.

तसेच चर्चाविषय आणि कर्ता नेहमी एकच नसतात—ही दोन्ही भाषांतील एक महत्त्वाची कल्पना आहे.

अरबी: भाषेचे नाव एक, व्याकरणाची रूपे अनेक

अरबीविषयी बोलताना थोडी काळजी घ्यावी लागते, कारण औपचारिक लिखित अरबी आणि रोजच्या बोलण्यातील तिचे प्रकार एकसारखे नाहीत.

औपचारिक अरबीमध्ये पुढील साधने वापरली जाऊ शकतात:

  • शब्दक्रम;
  • क्रियापदाचा कर्त्याशी अन्वय;
  • सर्वनामांची रूपे;
  • पूर्वसर्ग;
  • विशेष काटेकोर किंवा सर्व उच्चारचिन्हे वापरलेल्या भाषेत विभक्तिप्रत्यय.

क्रियापद–कर्ता–कर्म आणि कर्ता–क्रियापद–कर्म हे दोन्ही शब्दक्रम शक्य आहेत.

सर्वसाधारण लेखनात लघुस्वरांची चिन्हे सहसा वगळली जातात. त्यामुळे विभक्तींमधील अनेक फरकही लिखित रूपात दिसत नाहीत.

रोजच्या बोलचालीतील अरबीच्या प्रकारांमध्येही जुनी विभक्तिप्रत्ययांची व्यवस्था खूप कमी प्रमाणात आढळते किंवा जवळजवळ नसते.

म्हणून “अरबीमध्ये कर्ता आणि कर्म कसे दर्शवले जातात?” या प्रश्नाचे एकच साधे उत्तर नाही. आपण अरबीच्या कोणत्या रूपाबद्दल बोलत आहोत, यावरही उत्तर काही प्रमाणात अवलंबून असते.

हिंदी: नामांनंतर येणारी चिन्हे

हिंदीत क्रियापद सहसा शेवटी येते. तसेच नामांनंतर अनेकदा काही घटक वापरले जातात; त्यांना उत्तरसर्ग म्हणतात.

इंग्रजीत असे म्हणतात:

with Daniel (डॅनियलसोबत)

हिंदीतील सर्वसाधारण मांडणी अशी असते:

Daniel with (डॅनियल के साथ)

काही चिन्हांमुळे कोणाला काही मिळते, विशिष्ट कर्म कोणते आहे किंवा भूतकाळातील काही रचनांमध्ये कृती करणारा घटक कोणता आहे, हेही ओळखता येते.

पण ही चिन्हे प्रत्येक वाक्यात ठरावीक पद्धतीने सरसकट जोडली जात नाहीत. त्यांचा वापर पुढील बाबींवर अवलंबून असतो:

  • संबंधित घटक व्यक्ती आहे का;
  • तो विशिष्ट आहे का किंवा आधीपासून माहीत आहे का;
  • क्रियापदाचा प्रकार;
  • घटना पूर्ण झालेली मानली आहे का.

प्रत्येक काळात आणि प्रत्येक वाक्यरचनेत व्याकरणिक भूमिका अगदी एकाच प्रकारे दर्शवल्या जातात असे नाही, याची हिंदी चांगली आठवण करून देते.

भाषा हे काम वेगवेगळ्या प्रकारे विभागून घेतात

भाषांची अशी सोपी, दोन गटांत विभागणी करावीशी वाटू शकते:

  • शब्दक्रमावर अवलंबून असलेल्या भाषा आणि विभक्तींवर अवलंबून असलेल्या भाषा;
  • ठरावीक शब्दक्रमाच्या भाषा आणि मुक्त शब्दक्रमाच्या भाषा;
  • सोप्या भाषा आणि गुंतागुंतीच्या भाषा.

प्रत्यक्ष चित्र अधिक रंजक आहे.

इंग्रजीत शब्दांच्या स्थानावर मोठ्या प्रमाणात जबाबदारी असते.

हंगेरियन आणि रशियनमध्ये नामांच्या रूपांतून अधिक माहिती दिली जाते.

स्पॅनिशमध्ये हे काम शब्दक्रम, क्रियापदांचे प्रत्यय, सर्वनामे आणि कर्मदर्शक चिन्हे यांच्यात विभागलेले असते.

जर्मनमध्ये शब्दक्रम आणि विभक्ती या दोन्हींचा वापर होतो.

मँडरिनमध्ये शब्दांचे स्थान, वाक्यरचना, निपात आणि संदर्भ यांवर भर असतो.

जपानी आणि कोरियनमध्ये व्याकरणिक चिन्हे अनेकदा नामांनंतर येतात.

अरबीमध्ये भाषेचा प्रकार आणि संदर्भ यांनुसार वेगवेगळी साधने एकत्र वापरली जातात.

कोणतीही भाषा केवळ एकाच संकेताचा वापर करत नाही.

माहिती वेगवेगळ्या प्रकारे विभागून देत या भाषा संवादातील सारख्याच गरजा पूर्ण करतात.

भाषा शिकताना कशाकडे लक्ष द्यावे?

नवीन भाषेतील मजकूर वाचताना किंवा बोलणे ऐकताना फक्त सुटे शब्द शोधू नका.

रचनेविषयीही काही प्रश्न विचारा.

हा कोणत्या प्रकारचा घटक आहे?

हे नाम, क्रियापद, विशेषण, सर्वनाम, पूर्वसर्ग आहे की इतर कोणत्या जातीचा शब्द आहे?

येथे तो कोणती भूमिका बजावतो?

तो कर्ता, कर्म, वर्णन, विशेषक, काही मिळणारा घटक आहे की वेळ आणि ठिकाण यांविषयीची माहिती आहे?

ती भूमिका कोणत्या संकेतावरून कळते?

या गोष्टी शोधा:

  • स्थान;
  • प्रत्यय;
  • उपपदे;
  • सर्वनामांची रूपे;
  • निपात;
  • पूर्वसर्ग किंवा उत्तरसर्ग;
  • क्रियापदातील बदल;
  • आजूबाजूचा संदर्भ.

वाक्य तटस्थ आहे की एखाद्या गोष्टीवर भर देते?

शब्दक्रम बदलल्याने कोणी काय केले, हे बदलणार नाहीही; पण बोलणाऱ्याला कोणती गोष्ट ठळक करायची आहे, हे बदलू शकते.

लवचीक शब्दक्रम असलेल्या भाषांमध्ये ही बाब विशेष महत्त्वाची आहे.

मध्यवर्ती कल्पना

हे दोन प्रश्न वेगळे केल्यावर व्याकरण समजणे खूप सोपे होते:

हा शब्द किंवा पदबंध कोणत्या प्रकारचा आहे?

आणि:

या वाक्यात तो कोणते काम करत आहे?

एखादा शब्द नाम आहे म्हणून तो आपोआप कर्ता ठरत नाही.

कर्ता नेहमीच जाणीवपूर्वक कृती करणारा असतो असे नाही.

विशेषण फक्त नामाच्या आधीच येते असे नाही.

वाक्यातील एकच भूमिका वेगवेगळ्या प्रकारच्या पदबंधांतून व्यक्त करता येते.

तसेच कोणी कोणाला काय केले, हे दर्शवण्यासाठी सर्व भाषा एकसारखे संकेत वापरत नाहीत.

व्याकरणाकडे प्रकार, भूमिका आणि संकेत यांची व्यवस्था म्हणून पाहू लागल्यावर ते मनमानी नियमांची लांबलचक यादी वाटेनासे होते.

भाषा वेगवेगळ्या आहेत—पण त्यांना ज्या प्रश्नांची उत्तरे द्यावी लागतात, ते आश्चर्यकारकपणे सारखे आहेत.

अधिक सखोल जाणून घ्या

या लेखातून मुख्य कल्पनांची उपयोगी रूपरेषा मिळते. प्रत्यक्षातील फरक अधिक सूक्ष्म आहेत—विशेषतः अगदी वेगळ्या व्याकरणव्यवस्था असलेल्या भाषांची तुलना करताना.

आमच्या सखोल लेखमालेच्या पहिल्या भागातून पुढे जाणून घ्या:

भाषा अर्थाची मांडणी कशी करतात — भाग १
शब्द आणि त्याची भूमिका एकच नसतात: शब्दांच्या जाती आणि वाक्यातील कार्ये समजून घेऊया

या भागात शब्दवर्ग, वाक्यातील कार्ये, विधेये, पूरक, अर्थाधारित भूमिका आणि इंग्रजीतील व्याकरणिक वर्गीकरणे प्रत्येक भाषेला थेट लागू करण्याच्या मर्यादा यांचा सखोल विचार केला आहे.