ही वर्णने उपयुक्त आहेत, पण त्यांतून भाषेचे अतिसुलभीकरण सहज होऊ शकते.

क्रिया कोण करत आहे, तिचा परिणाम कोणावर होत आहे, कोणाला काही मिळत आहे किंवा घटनेतील प्रत्येक घटकाची भूमिका काय आहे, हे दाखवण्यासाठी भाषा क्वचितच एकच पद्धत वापरतात. त्याऐवजी त्या सहसा व्याकरणातून आणि संदर्भातून मिळणाऱ्या अनेक प्रकारच्या माहितीचा एकत्रित वापर करतात.

या प्रकरणात जगातील काही प्रमुख भाषा संवादातील एकाच मूलभूत प्रश्नाची उकल कशी करतात, ते पाहूया:

कोणी कोणाला काय केले, हे ऐकणाऱ्याला कसे समजते?

एक घटना, माहितीचे अनेक स्तर

हे इंग्रजी वाक्य पाहा:

Sarah encouraged Daniel.

या वाक्याचे वर्णन आपण अनेक स्तरांवर करू शकतो.

शब्दजाती

• Sarah हे विशेषनाम आहे.
• encouraged हे क्रियापद आहे.
• Daniel हे विशेषनाम आहे.

व्याकरणिक कार्ये

• Sarah हा कर्ता आहे.
• Daniel हे प्रत्यक्ष कर्म आहे.

अर्थगत भूमिका

• सारा ही प्रोत्साहन देणारी व्यक्ती आहे.
• डॅनियल ही प्रोत्साहन मिळणारी किंवा अनुभवणारी व्यक्ती आहे.

या साध्या कर्तरी वाक्यात व्याकरणिक आणि अर्थगत स्तर एकमेकांशी स्पष्टपणे जुळतात.

आता तुलना करा:

Daniel was encouraged by Sarah.

मूळ घटना जवळजवळ तीच आहे. प्रोत्साहन देणारी व्यक्ती अजूनही सारा आहे आणि ते मिळणारी व्यक्ती अजूनही डॅनियल आहे.

पण व्याकरणिक रचना बदलली आहे:

• आता Daniel हा कर्ता आहे;
• Sarah हे नाव by ने सुरू होणाऱ्या पदबंधात येते;
• क्रियापद कर्मणी प्रयोगात आहे.

म्हणूनच केवळ क्रिया कोण करत आहे, असा प्रश्न विचारून व्याकरणिक भूमिका ओळखता येत नाहीत. एकाच घटनेची वेगवेगळ्या दृष्टिकोनांतून मांडणी करण्यासाठी भाषा व्याकरणाचा वापर करतात.

भाषा वापरू शकतात असे प्रमुख संकेत

व्याकरणिक संबंध दाखवण्यासाठी भाषांकडे अनेक साधने असतात. कोणत्या साधनावर किती भर असतो, यात भाषाभाषांमध्ये मोठा फरक आढळतो.

1. शब्दक्रम

एखादा शब्द किंवा पदबंध वाक्यात कुठे येतो, यावरून त्याची भूमिका समजू शकते.

तुलना करा:

Sarah called Daniel.
Daniel called Sarah.

इंग्रजीत या दोन नावांची जागा बदलली की फोन कोणी केला, याचा सर्वसाधारणपणे समजला जाणारा अर्थही उलटतो.

2. विभक्तीचिन्हे आणि नामांशी जोडलेली इतर चिन्हे

नामाचे रूप बदलू शकते किंवा त्याची व्याकरणिक भूमिका दाखवणारा प्रत्यय त्याला लागू शकतो.

हंगेरियनमध्ये:

Sarah felhívta Danielt.

-t हा प्रत्यय Daniel हे प्रत्यक्ष कर्म असल्याचे दाखवतो.

इतर भाषा अशाच प्रकारच्या कामांसाठी रूपविकारी विभक्तिप्रत्यय, आश्रित शब्दांश, निपात, पूर्वयोगी अव्यये किंवा उत्तरयोगी अव्यये वापरू शकतात.

3. क्रियापदाचा अन्वय

क्रियापदातून त्याच्या कर्त्याविषयी किंवा घटनेतील इतर घटकांविषयी माहिती मिळू शकते.

स्पॅनिश:

Hablo.
“मी बोलतो/बोलते.”

hablo मधील प्रत्यय प्रथमपुरुषी एकवचनी कर्ता असल्याचे दर्शवतो, त्यामुळे स्वतंत्र सर्वनामाची अनेकदा गरज नसते.

काही भाषांमध्ये घटनेतील घटकांविषयी याहून अधिक माहिती क्रियापदातच समाविष्ट असते.

4. विशिष्ट रचना

कर्मणी रचना, प्रश्नरचना, विषयप्रधान रचना आणि कर्म पुढे आणणाऱ्या रचना यांमुळे वाक्यातील नेहमीचा क्रम बदलू शकतो.

इंग्रजी:

Sarah opened the door.
The door was opened by Sarah.

मँडरिन:

कर्ता–क्रियापद–कर्म हा क्रम सामान्य आहे, पण bǎ रचनेत विशिष्ट चिन्ह असलेले कर्म मुख्य क्रियापदाच्या आधी येते.

5. अर्थ, संदर्भ आणि दोघांनाही माहीत असलेल्या गोष्टी

व्याकरण स्वतंत्रपणे काम करत नाही.

ऐकणारे पुढील गोष्टींचाही आधार घेतात:

• शब्दांचे अर्थ;
• भौतिक किंवा सामाजिक परिस्थितीनुसार काय शक्य वाटते;
• आधी कशाचा उल्लेख झाला आहे;
• घटनेतील एखादा घटक मानवी किंवा सजीव आहे का;
• एखादी गोष्ट निश्चित किंवा आधीपासून माहीत आहे का;
• आवाजातील चढउतार आणि भर.

हे उदाहरण पाहा:

The child ate the sandwich.

व्याकरणाचे सविस्तर विश्लेषण केले नाही, तरी जगाविषयीच्या आपल्या ज्ञानामुळे याचा एक अर्थ उलट अर्थापेक्षा खूपच अधिक संभवनीय वाटतो.

पण दोन्ही शक्यता व्यवहार्य असतील, तर केवळ अर्थाचा आधार तितका उपयोगी पडत नाही:

Sarah called Daniel.
Daniel called Sarah.

अशा वेळी व्याकरणिक संकेत अत्यावश्यक ठरतात.

इंग्रजी: शब्दक्रमाची भूमिका मोठी

इंग्रजीत सामान्य नामांवर विभक्तीची चिन्हे तुलनेने फार कमी असतात. Sarah आणि Daniel ही नामे कर्ता म्हणून आली आहेत की कर्म म्हणून, यानुसार त्यांच्या रूपात दिसणारा बदल होत नाही.

त्यामुळे शब्दक्रम अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो.

सर्वाधिक आढळणारा तटस्थ क्रम असा आहे:

कर्ता – क्रियापद – कर्म

किंवा:

SVO

उदाहरणार्थ:

Sarah called Daniel.
Daniel thanked Sarah.

क्रम बदलला की सर्वसाधारणपणे समजला जाणारा अर्थ बदलतो:

Sarah encouraged Daniel.
Daniel encouraged Sarah.

याचा अर्थ असा नाही की क्रियापदापूर्वीचा प्रत्येक नामपदबंध आपोआप कर्ता ठरतो किंवा क्रियापदानंतरचा प्रत्येक नामपदबंध आपोआप कर्म ठरतो.

इंग्रजीत पुढील साधनेही वापरली जातात:

• सहायक क्रियापदे;
• सर्वनामांची विभक्तिरूपे;
• पूर्वयोगी अव्यये;
• क्रियापदाचा अन्वय;
• कर्मणी रचना;
• प्रश्नरचना;
• संबंधदर्शक उपवाक्ये;
• संदर्भ.

सर्वनामांची रूपे अतिरिक्त माहिती देतात

तुलना करा:

She called him.
He called her.

सामान्य नामांमध्ये बहुतांशी नाहीसे झालेले भेद इंग्रजी सर्वनामांमध्ये टिकून आहेत.

• she आणि he ही कर्तृरूपे आहेत;
• her आणि him ही कर्मरूपे आहेत.

म्हणजेच इंग्रजी केवळ शब्दक्रमावर आधारलेली नाही.

प्रश्नांमध्ये नेहमीचा क्रम बदलतो

अनेक प्रश्नांमध्ये सहायक क्रियापद कर्त्याच्या आधी येते:

Did Sarah call Daniel?

यातील पहिला घटक कर्ता नाही. कर्ता Sarah हाच राहतो.

कर्मणी वाक्यांत घटनेतील घटकांची नव्याने मांडणी होते

तुलना करा:

Sarah encouraged Daniel.
Daniel was encouraged by Sarah.

कर्तरी वाक्यात Sarah हा कर्ता आहे.

कर्मणी वाक्यात Daniel हा व्याकरणिक कर्ता होतो, तरीही घटनेतील त्याची अर्थगत भूमिका बहुतांशी तशीच राहते.

म्हणून इंग्रजी शब्दक्रमावर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून असली, तरी शब्दक्रम हा एका व्यापक व्याकरणव्यवस्थेचा भाग म्हणून काम करतो.

फ्रेंच: तुलनेने ठरावीक क्रम, पण सर्वनामांसाठी वेगळी स्थाने

फ्रेंचमध्येही SVO हा प्रमुख क्रम आहे:

Sarah appelle Daniel.
“सारा डॅनियलला फोन करत आहे.”

पूर्ण नामपदबंध असतील, तर कर्ता आणि कर्म यांच्यातील फरक दाखवण्यात शब्दक्रमाची भूमिका महत्त्वाची असते.

पण कर्मरूप सर्वनामे सहसा क्रियापदाच्या आधी येतात:

Sarah l’appelle.
“सारा त्याला फोन करत आहे.”

le या कर्मरूप सर्वनामाचे येथे l’ असे संक्षिप्त रूप झाले आहे. पूर्ण कर्मवाचक नामपदबंध सामान्यतः जिथे येतो, त्या जागी हे सर्वनाम येत नाही.

तुलना करा:

Sarah appelle Daniel.
Sarah l’appelle.

यातून एक महत्त्वाचे सर्वसाधारण तत्त्व स्पष्ट होते:

एखाद्या भाषेत पूर्ण नामपदबंधांसाठी आणि लहान व्याकरणिक सर्वनामांसाठी शब्दक्रमाचे वेगवेगळे नियम असू शकतात.

फ्रेंचमध्ये पुढील साधनेही वापरली जातात:

• कर्तृरूप सर्वनामे;
• कर्मरूप सर्वनामे;
• पूर्वयोगी अव्यये;
• सहायक क्रियापदे;
• काही रचनांमधील अन्वय;
• तुलनेने ठरावीक उपवाक्यरचना.

त्यामुळे फ्रेंच शब्दक्रमावर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून असली, तरी “क्रियापदापूर्वी कर्ता, क्रियापदानंतर कर्म” एवढ्याच नियमात तिचे वर्णन करता येत नाही.

स्पॅनिश: शब्दक्रम, क्रियापदांचे प्रत्यय आणि कर्मचिन्हे

स्पॅनिशचे वर्णन अनेकदा SVO भाषा असे केले जाते, पण तिची वाक्यरचना इंग्रजीपेक्षा अधिक लवचीक आहे.

एखादे तटस्थ वाक्य असे असू शकते:

Sara llamó a Daniel.
“साराने डॅनियलला फोन केला.”

यात अनेक संकेत एकाच वेळी काम करतात.

क्रियापदातून कर्त्याची वैशिष्ट्ये समजतात

llamó हे रूप तृतीयपुरुष, एकवचन आणि भूतकाळ दर्शवते.

स्पॅनिश क्रियापदांतून अनेकदा पुरेशी माहिती मिळते, त्यामुळे कर्तृरूप सर्वनाम वगळता येते:

Llamé a Daniel.
“मी डॅनियलला फोन केला.”

llamé मधील प्रत्यय कर्ता प्रथमपुरुषी एकवचनी असल्याचे दाखवतो.

या वैशिष्ट्याला कधी कधी pro-drop असे म्हणतात. म्हणजेच, ज्यावर विशेष भर नाही असे कर्तृरूप सर्वनाम अनेकदा उच्चारले नाही, तरी चालते.

व्यक्तिदर्शक a अनेक मानवी कर्मांना चिन्हांकित करतो

या वाक्यात:

Sara llamó a Daniel.

Daniel च्या आधीचा a हा मानवी आणि विशिष्ट प्रत्यक्ष कर्म दर्शवण्यास मदत करतो.

याला परंपरेने व्यक्तिदर्शक a असे म्हणतात.

तो प्रत्येक कर्माच्या आधी येत नाही:

Sara compró un libro.
“साराने एक पुस्तक विकत घेतले.”

a वापरला जाईल की नाही, हे संबंधित घटक व्यक्ती आहे का, सजीव आहे का, विशिष्ट आहे का आणि कोणती रचना वापरली आहे, अशा घटकांवर अवलंबून असते.

कर्मरूप सर्वनामांची स्वतंत्र स्थाने असतात

Sara lo llamó.
“साराने त्याला फोन केला.”

पूर्ण नामरूप कर्म सामान्यतः क्रियापदानंतर येत असले, तरी lo हे कर्मरूप सर्वनाम पुरुष, वचन आणि काळ दर्शवणाऱ्या क्रियापदाच्या आधी येते.

शब्दक्रमातून कशावर भर आहे, हेही समजते

सामान्य इंग्रजीत अस्वाभाविक किंवा विशेष भर देणारे वाटतील असे अनेक क्रम स्पॅनिशमध्ये वापरता येतात.

कोणता क्रम निवडायचा, हे पुढील गोष्टींवर अवलंबून असू शकते:

• काय आधीपासून माहीत आहे;
• कोणती माहिती नवीन आहे;
• कशाचा इतर पर्यायांशी विरोध दाखवला जात आहे;
• बोलणाऱ्याला कशावर भर द्यायचा आहे.

अशा प्रकारे स्पॅनिशमध्ये शब्दक्रम, क्रियापदांची रूपरचना, कर्मचिन्हे, सर्वनामे आणि माहितीची मांडणी एकत्र काम करतात.

हंगेरियन: विभक्तिप्रत्यय भूमिका दर्शवतात, शब्दक्रम आशयाला आकार देतो

हंगेरियनमध्ये प्रत्ययांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो.

प्रत्यक्ष कर्म सहसा -t या प्रत्ययाने दर्शवले जाते:

Sarah felhívta Danielt.
“साराने डॅनियलला फोन केला.”

Danielt या रूपाला कर्म दर्शवणारा प्रत्यय असल्यामुळे ते वेगवेगळ्या जागी आले, तरी कर्ता होत नाही.

तुलना करा:

Sarah felhívta Danielt.
Danielt Sarah hívta fel.
Sarah Danielt hívta fel.

या तिन्ही वाक्यांत Danielt हे कर्मच राहते.

मात्र या तिन्ही वाक्यांतून अगदी एकसारखाच आशय व्यक्त होत नाही.

हंगेरियनमधील शब्दक्रम लवचीक आहे, मनमाना नाही

शब्दक्रमातून अनेकदा पुढील गोष्टी व्यक्त होतात:

• विषय;
• कशावर भर आहे;
• इतर पर्यायांशी विरोध;
• माहिती नवीन आहे की आधीपासून माहीत आहे;
• नकार नेमका कशाला लागू होतो;
• क्रियापद आणि त्याचा उपसर्ग यांच्यातील संबंध.

उदाहरणार्थ:

Sarah felhívta Danielt.

हे तुलनेने तटस्थ विधान असू शकते.

Sarah Danielt hívta fel.

या क्रमात सहसा Danielt वर इतर पर्यायांच्या तुलनेत विशेष भर येतो: साराने दुसऱ्या कोणाला नव्हे, तर डॅनियलला फोन केला.

Danielt Sarah hívta fel.

संदर्भ आणि आवाजातील चढउतार यांनुसार, या वाक्यात फोन करणारी व्यक्ती दुसरी कोणी नसून सारा होती, असा विरोध दाखवला जाऊ शकतो.

विभक्तिप्रत्ययांमुळे हंगेरियनमधील शब्दक्रमाला संवादातील माहितीची मांडणी करण्याचे अधिक काम करता येते; पण त्यामुळे शब्दक्रमाचे महत्त्व नाहीसे होत नाही.

क्रियापदातूनही माहिती मिळते

हंगेरियन क्रियापदे पुढील गोष्टी दर्शवू शकतात:

• पुरुष;
• वचन;
• काळ;
• भाव;
• अनेक रचनांमध्ये कर्म निश्चित आहे की नाही.

उदाहरणार्थ, हंगेरियनमध्ये अनिश्चित आणि निश्चित कर्मांशी संबंधित क्रियापदरूपे वेगळी असतात:

Olvasok egy könyvet.
“मी एक पुस्तक वाचत आहे.”

Olvasom a könyvet.
“मी ते पुस्तक वाचत आहे.”

हा भेद इंग्रजीतील निश्चिततेच्या भेदाशी तंतोतंत जुळत नाही; पण घटनेतील घटकांविषयीची माहिती क्रियापदातूनही कशी मिळू शकते, हे यातून दिसते.

अशा प्रकारे हंगेरियनमध्ये व्याकरणिक माहिती प्रत्यय, क्रियापदरूपे, शब्दक्रम आणि संदर्भ यांत विभागली जाते.

रशियन: विभक्तीचिन्हे आणि माहितीची मांडणी

रशियनमधील नामे, विशेषणे आणि सर्वनामे यांची रूपे व्याकरणिक विभक्तीनुसार बदलू शकतात.

विभक्ती पुढील प्रकारचे संबंध व्यक्त करण्यास मदत करतात:

• कर्ता;
• प्रत्यक्ष कर्म;
• मालकी;
• प्राप्तकर्ता;
• साधन;
• स्थान.

हे संबंध अनेकदा शब्दरूपातूनच दर्शवले जात असल्यामुळे रशियनमध्ये इंग्रजीपेक्षा शब्दक्रमात अधिक बदल करता येतात.

तटस्थ क्रम अनेकदा SVO असतो, पण इतर क्रमही शक्य असतात.

शब्दक्रमातून पुढील गोष्टी सूचित होऊ शकतात:

• वाक्य कशाबद्दल आहे;
• कोणती माहिती नवीन आहे;
• इतर पर्यायांशी विरोध;
• भर;
• शैलीगत परिणाम.

सर्व कर्मांसाठी एकच प्रत्यय नसतो

रशियनमध्ये प्रत्येक कर्माला एकच ठरावीक प्रत्यय लागतो, असे म्हणणे दिशाभूल करणारे ठरेल.

द्वितीया विभक्तीचे रूप पुढील गोष्टींवर अवलंबून असते:

• व्याकरणिक लिंग;
• वचन;
• विभक्तिरूपे बनण्याचा वर्ग;
• सजीवता.

काही नामांची द्वितीया विभक्ती प्रथमा विभक्तीसारखी दिसते. इतर नामांमध्ये, विशेषतः सजीववाचक पुल्लिंगी नामांमध्ये, ती षष्ठी विभक्तीसारखी असू शकते.

म्हणजे नामाची भूमिका पुढील गोष्टींच्या एकत्रित संकेतांतून समजू शकते:

• त्याचा प्रत्यय;
• विशेषणांचा अन्वय;
• सर्वनामांची रूपे;
• क्रियापदाचा अर्थ;
• शब्दक्रम;
• संदर्भ.

रशियनमध्ये समृद्ध विभक्तिव्यवस्था आहे, पण विभक्तीचिन्हांमुळे प्रत्येक संभाव्य संदिग्धता दूर होतेच असे नाही.

मँडरिन चिनी: युरोपीय भाषांसारखे रूपविकार नसले, तरी स्थानाला महत्त्व

मँडरिन चिनीमध्ये तुलनेने फार कमी रूपविकार आढळतात.

क्रियापदे सामान्यतः पुढील गोष्टींनुसार बदलत नाहीत:

• कर्त्याचा पुरुष;
• एकवचन किंवा अनेकवचनाशी अन्वय;
• इंग्रजी किंवा स्पॅनिश क्रियापदांप्रमाणे काळ.

नामांमध्येही रशियन किंवा हंगेरियनशी तुलना करता येईल अशी विभक्तिव्यवस्था नाही.

प्रमुख मूलभूत क्रम SVO आहे:

Sarah called Daniel.

याच अर्थाच्या नेहमीच्या मँडरिन वाक्यात कर्ता क्रियापदाच्या आधी आणि कर्म त्यानंतर येते.

शब्दांची रूपे तुलनेने स्थिर राहत असल्यामुळे त्यांचे स्थान हा महत्त्वाचा संकेत ठरतो.

पण मँडरिन म्हणजे न बदलणाऱ्या शब्दांचा केवळ एक काटेकोर, ठरावीक क्रम नव्हे.

क्रियाव्याप्ती आणि काळ एकच नसतात

एखादी घटना पुढीलपैकी कोणत्या अवस्थेत आहे, हे दाखवण्यासाठी मँडरिनमध्ये निपात आणि इतर साधने वापरली जातात:

• पूर्ण झाली आहे;
• घडत आहे;
• पूर्वी अनुभवली आहे;
• अजून सुरू आहे.

यांचे वर्णन अनेकदा क्रियाव्याप्ती या संकल्पनेतून केले जाते. एखादी घटना कशी घडते किंवा तिच्याकडे कसे पाहिले जाते, याच्याशी ही संकल्पना संबंधित आहे.

विषयप्रधान रचना सामान्य आहेत

वाक्याची सुरुवात अशा विषयाने होऊ शकते, जो उरलेले वाक्य कशाबद्दल आहे हे ठरवतो.

हा विषय नेहमीच व्याकरणिक कर्ता असेल असे नाही.

त्यामुळे “पहिले नाम म्हणजे कर्ता” हा साधा नियम भरवशाचा ठरत नाही.

bǎ रचनेत कर्म क्रियापदाच्या आधी येते

मँडरिनमध्ये सामान्यतः bǎ रचना म्हणून ओळखली जाणारी रचना वापरता येते.

तिचे सोपे रूप असे आहे:

कर्ता + bǎ + कर्म + क्रियापदबंध

या रचनेत कर्म हे अनेकदा घटनेमुळे विशिष्ट परिणाम होणारे, हाताळले जाणारे, बदलले जाणारे किंवा ज्याचा निपटारा केला जातो असे काहीतरी म्हणून मांडले जाते.

त्यामुळे मँडरिनचे वर्गीकरण सामान्यतः SVO असे केले जात असले, तरी या रचनेत कर्म मुख्य क्रियापदाच्या आधी येते.

मँडरिनमध्ये अनेकवचन व्यक्त करता येते

मँडरिनमध्ये “अनेकवचनच नाही”, असा दावा कधी कधी केला जातो. हे विधान अतिशयोक्त आहे.

संदर्भातून वचन समजत असेल, तर ते अनेकदा वेगळे दर्शवले जात नाही. पण मँडरिनमध्ये अनेकवचन व्यक्त करण्याचे अनेक मार्ग आहेत, जसे:

• संख्यावाचक शब्द;
• परिमाणदर्शक शब्द;
• वर्गदर्शक शब्द;
• संदर्भावरून अर्थ लावणे;
• काही मानवी नामे आणि सर्वनामे यांच्यासोबत मर्यादितपणे वापरले जाणारे -men हे अनेकवचनचिन्ह.

मँडरिनमध्ये रूपविकार तुलनेने कमी असले, तरी शब्दक्रम, निपात, विशिष्ट रचना, वर्गदर्शक शब्द, क्रियाव्याप्तीची चिन्हे आणि संवादाचा संदर्भ यांतून एक गुंतागुंतीची व्याकरणव्यवस्था तयार होते.

जपानी: विभक्तिदर्शक निपात आणि कर्ता व विषय यांतील फरक

जपानीत SOV हा प्रमुख क्रम आहे:

कर्ता – कर्म – क्रियापद

एक सोपे उदाहरण असे आहे:

Sara-ga Daniel-o hometa.
सारा-NOM डॅनियल-ACC कौतुक केले
“साराने डॅनियलचे कौतुक केले.”

-ga हा निपात सामान्यतः प्रथमा विभक्तीतील किंवा कर्त्याशी संबंधित पदबंध दर्शवतो.

-o हा निपात सामान्यतः प्रत्यक्ष कर्म दर्शवतो.

नामपदबंधांवर भूमिका दर्शवणारी चिन्हे असल्यामुळे क्रमात काही बदल करता येतात; मात्र क्रियापद सामान्यतः उपवाक्याच्या शेवटाजवळच राहते.

Wa हे केवळ आणखी एक कर्ताचिन्ह नाही

जपानीतील -wa याची ओळख शिकणाऱ्यांना अनेकदा कर्ता दर्शवणारे चिन्ह म्हणून करून दिली जाते; पण हे दिशाभूल करणारे आहे.

ते प्रामुख्याने विषय किंवा इतर पर्यायांशी विरोध दाखवला जाणारा घटक दर्शवते.

संकल्पनेच्या पातळीवर तुलना करा:

• ga व्याकरणिक कर्ता ओळखून देऊ शकतो किंवा त्याची नव्याने ओळख करून देऊ शकतो;
• wa एखादी गोष्ट विषय म्हणून मांडतो किंवा तिचा इतर पर्यायांशी विरोध दाखवतो.

विषय आणि कर्ता एकाच गोष्टीचा निर्देश करू शकतात, पण तसे असणे आवश्यक नाही.

एका वाक्यात विषय आणि त्याहून व्याकरणिकदृष्ट्या वेगळा कर्ता असे दोन्ही असू शकतात.

जपानीतील माहितीची मांडणी समजून घेण्यासाठी हा फरक अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

निपात वगळले जाऊ शकतात

अनौपचारिक बोलण्यात अपेक्षित संबंध संदर्भातून स्पष्ट होत असेल, तर काही निपात वगळले जाऊ शकतात.

याचा अर्थ जपानी ऐकणारे पुढील गोष्टींचाही आधार घेतात:

• क्रियापदाचा अर्थ;
• सजीवता;
• दोघांनाही माहीत असलेल्या गोष्टी;
• आधीचा संवाद;
• अपेक्षित शब्दक्रम.

निपात हे प्रभावी व्याकरणिक संकेत आहेत, पण माहितीचा तो एकमेव स्रोत नाही.

कोरियन: वरकरणी समान रचना, पण स्वतंत्र व्याकरणव्यवस्था

कोरियनमध्येही प्रामुख्याने SOV क्रम असतो आणि नामपदबंधांनंतर भूमिका दर्शवणारी चिन्हे वापरली जातात.

सामान्य चिन्हांमध्ये पुढील चिन्हांचा समावेश होतो:

• कर्त्याशी संबंधित किंवा प्रथमा विभक्तीचे चिन्ह म्हणून -i/-ga;
• प्रत्यक्ष कर्मासाठी -eul/-reul;
• विषय किंवा विरोध दर्शवण्यासाठी -eun/-neun.

नेमके कोणते रूप येईल, हे आधीच्या शब्दाच्या शेवटच्या ध्वनीनुसार ठरते.

जपानीप्रमाणेच कोरियनमध्येही विषय आणि कर्ता यांच्यात अनेकदा फरक केला जातो.

विषय दर्शवणाऱ्या चिन्हातून पुढील गोष्टी सूचित होऊ शकतात:

• वाक्य कशाबद्दल आहे;
• दुसऱ्या शक्यतेशी विरोध;
• संवादात आधीच स्पष्ट झालेली माहिती.

शब्दक्रम ठरावीक मर्यादांमध्ये लवचीक असतो

नामपदबंधांना भूमिका दर्शवणारी चिन्हे जोडता येत असल्यामुळे, भर देण्यासाठी किंवा संवादातील माहिती मांडण्यासाठी कोरियनमध्ये क्रमात काही बदल करता येतात.

मात्र याचा अर्थ प्रत्येक क्रम तितकाच स्वाभाविक वाटतो असा नाही. क्रियापद सामान्यतः शेवटी येते आणि वेगवेगळ्या मांडण्यांमुळे वेगवेगळ्या घटकांवर भर पडू शकतो.

संभाषणात चिन्हे वगळली जाऊ शकतात

अनौपचारिक कोरियनमध्ये विभक्तिदर्शक निपातांचे कार्य इतर संकेतांवरून समजत असेल, तर ते कधी कधी वगळले जातात.

अशा वेळी ऐकणारे पुढील गोष्टींवर अधिक अवलंबून असतात:

• संदर्भ;
• अर्थाची व्यवहार्यता;
• शब्दक्रम;
• आवाजातील चढउतार;
• क्रियापदाचा अर्थ.

जपानी आणि कोरियन यांच्यात अनेक बाबतींत रचनात्मक साम्य आहे; पण या साम्यालाच त्या ऐतिहासिकदृष्ट्या जवळच्या भाषाकुळातील आहेत याचा पुरावा समजू नये. रचनाप्रकारातील साम्य आणि ऐतिहासिक नाते हे वेगवेगळे प्रश्न आहेत.

आधुनिक प्रमाण अरबी: शब्दक्रम, अन्वय आणि विभक्ती

अरबीचे स्पष्टीकरण विशेष काळजीपूर्वक करणे गरजेचे आहे, कारण आधुनिक प्रमाण अरबी आणि बोलल्या जाणाऱ्या अरबीच्या अनेक प्रकारांचे व्याकरण सारखे नसते.

औपचारिक आधुनिक प्रमाण अरबीमध्ये पुढील दोन्ही प्रमुख क्रम शक्य आहेत:

• क्रियापद–कर्ता–कर्म, म्हणजे VSO;
• कर्ता–क्रियापद–कर्म, म्हणजे SVO.

यांपैकी कोणता क्रम निवडला आहे, याचा अन्वयाच्या पद्धतीवर आणि माहितीच्या मांडणीवर परिणाम होऊ शकतो.

औपचारिक अरबीमध्ये व्याकरणिक विभक्ती असतात

सर्व स्वरचिन्हे दिलेल्या अभिजात अरबीमध्ये आणि औपचारिक आधुनिक प्रमाण अरबीमध्ये शब्दांच्या शेवटी येणारे लघुस्वर पुढील विभक्ती दर्शवू शकतात:

• प्रथमा विभक्ती;
• द्वितीया विभक्ती;
• षष्ठी विभक्ती.

सोप्या शब्दांत सांगायचे तर, हे प्रत्यय व्याकरणिक भूमिकांमधील फरक ओळखण्यास मदत करू शकतात.

मात्र यासोबत काही महत्त्वाच्या मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

सामान्य अरबी लेखनात लघुस्वर सहसा लिहिले जात नाहीत

दैनंदिन वापरातील बहुतांश अरबी मजकुरात लघुस्वरांची चिन्हे दाखवली जात नाहीत. त्यामुळे अनेक विभक्तिप्रत्यय लिखित रूपात दिसत नाहीत.

बोलल्या जाणाऱ्या बोलींमध्ये पूर्ण विभक्तिव्यवस्था बहुतांशी नसते

अरबीच्या दैनंदिन वापरातील प्रकारांमध्ये अभिजात विभक्तिप्रत्यय बहुतांशी नाहीसे झाले आहेत.

औपचारिक बोलण्यातही त्यांचा उच्चार नेहमी सातत्याने होत नाही

काळजीपूर्वक बोलण्याच्या प्रसंगी वक्ते काही औपचारिक विभक्तिप्रत्यय वापरू शकतात, तर इतर वगळू शकतात.

त्यामुळे प्रत्यक्ष अर्थ समजण्यासाठी अनेकदा पुढील गोष्टींचा एकत्रित आधार घ्यावा लागतो:

• शब्दक्रम;
• अन्वय;
• पूर्वयोगी अव्यये;
• सर्वनामे;
• क्रियापदांची रूपरचना;
• संदर्भ.

मूळ आणि आकृतिबंधावर आधारित रूपरचना हा वेगळा मुद्दा आहे

व्यंजनमुळांना स्वरांचे आणि शब्दरचनेचे विशिष्ट आकृतिबंध जोडून संबंधित शब्दांचे गट तयार करण्यासाठी अरबी प्रसिद्ध आहे.

या व्यवस्थेतून परस्परसंबंधित क्रियापदे, नामे आणि विशेषणे तयार होतात.

हे अरबी शब्दरचनेचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे; पण वाक्यात कर्ता आणि कर्म यांच्यात फरक कसा केला जातो, या अधिक विशिष्ट प्रश्नाशी त्याची गल्लत करू नये.

शब्दनिर्मिती आणि वाक्यातील कार्य हे व्याकरणाचे परस्परसंबंधित भाग आहेत, पण त्यांची यंत्रणा एकच नाही.

हिंदी: उत्तरयोगी अव्यये आणि विभाजित एर्गेटिव्ह पद्धत

हिंदीत SOV हा प्रमुख क्रम आहे:

कर्ता – कर्म – क्रियापद

हिंदीत उत्तरयोगी अव्यये वापरली जातात. त्यांचे कार्य इंग्रजीतील पूर्वयोगी अव्ययांसारखे असते; पण ती नामपदबंधाच्या आधी येण्याऐवजी नंतर येतात.

इंग्रजी:

with Daniel

हिंदीत सर्वसाधारण क्रम असा असतो:

Daniel with

काही उत्तरयोगी अव्ययांच्या आधी नामाचे सामान्यरूपही होऊ शकते.

-ko हे चिन्ह

-ko हे चिन्ह पुढील भूमिका दर्शवू शकते:

• प्राप्तकर्ता;
• लक्ष्य;
• काही प्रत्यक्ष कर्मे.

पण प्रत्येक प्रत्यक्ष कर्माला -ko लागत नाही.

त्याच्या वापरावर पुढील प्रकारच्या घटकांचा प्रभाव असतो:

• मानवी असणे;
• सजीवता;
• निश्चितता;
• विशिष्टता;
• संवादातील ठळकपणा.

हे भेदाधारित कर्मचिन्हांकनाचे उदाहरण आहे: काही कर्मांना स्पष्ट चिन्ह लावले जाते, तर इतरांना लावले जात नाही.

-ne हे चिन्ह

क्रिया पूर्ण झाल्याचे दर्शवणाऱ्या काही सकर्मक रचनांमध्ये क्रिया करणाऱ्या घटकाला -ne हे चिन्ह लागते.

उदाहरणार्थ, शब्दशः रचना सोप्या पद्धतीने अशी दाखवता येईल:

Mira-ne Ram-ko dekha.
मीरा-ERG राम-OBJ पाहिले
“मीराने रामला पाहिले.”

-ne हे प्रत्येक काळात आणि प्रत्येक रचनेत वापरले जाणारे सर्वसाधारण कर्ताचिन्ह नाही.

ते विशिष्ट व्याकरणिक परिस्थितीत येते, विशेषतः पूर्णत्वदर्शक क्रियाव्याप्ती असलेल्या अनेक सकर्मक उपवाक्यांमध्ये.

विभाजित एर्गेटिव्ह पद्धत

हिंदीत विभाजित एर्गेटिव्ह पद्धत आढळते, असे अनेकदा म्हटले जाते.

याचा अर्थ घटनेतील घटकांना चिन्हे लावण्याची पद्धत पुढील प्रकारच्या गोष्टींनुसार बदलते:

• क्रियाव्याप्ती;
• सकर्मकता;
• उपवाक्याची रचना.

एका रचनेत कोणतेही विशेष चिन्ह नसलेल्या सामान्य कर्त्याप्रमाणे वागणाऱ्या घटकाला दुसऱ्या रचनेत -ne लागू शकते.

त्यामुळे हिंदीचे अचूक वर्णन पुढीलप्रमाणे साधी, कायमस्वरूपी जोड लावून करता येत नाही:

• -ne म्हणजे नेहमी कर्ता;
• -ko म्हणजे नेहमी कर्म.

ही व्यवस्था विभक्तीचिन्हे, क्रियाव्याप्ती, अन्वय, सजीवता, विशिष्टता आणि क्रियापदाची रचना यांच्या परस्परसंबंधांवर अवलंबून असते.

तुलनात्मक आढावा

या तक्त्यात प्रमुख प्रवृत्ती दाखवल्या आहेत, अपवाद नसलेले नियम नाहीत.

SVO म्हणून वर्गीकरण केलेल्या भाषेत इतर क्रमही आढळू शकतात. विभक्तीचिन्हे असलेल्या भाषेतही शब्दक्रम वापरला जातो. निपात असलेल्या भाषेत ते वगळले जाऊ शकतात. क्रियापदांची समृद्ध रूपव्यवस्था असलेली भाषाही संदर्भाचा आधार घेते.

भाषांमध्ये कामाची विभागणी वेगवेगळी असते

भाषांचे वर्णन अनेकदा पुढीलपैकी एका बाजूला ठेवून केले जाते:

• ठरावीक किंवा मुक्त शब्दक्रम असलेल्या;
• सोप्या किंवा गुंतागुंतीच्या;
• विश्लेषणप्रधान किंवा रूपविकारप्रधान;
• स्थानावर किंवा प्रत्ययांवर आधारलेल्या.

हे भेद उपयुक्त ठरू शकतात; पण त्यांना संपूर्ण वर्णन न मानता केवळ प्रवृत्ती मानले, तरच.

इंग्रजीत शब्दक्रमावर अधिक जबाबदारी असते

सामान्य इंग्रजी नामांवर दिसणारी विभक्तीची माहिती फार कमी असल्यामुळे त्यांचे स्थान निर्णायक ठरते.

Sarah called Daniel.
Daniel called Sarah.

क्रमातील छोटासा बदल अर्थ बदलतो.

हंगेरियन आणि रशियनमध्ये नामांवर अधिक माहिती असते

विभक्तिरूपांमुळे व्याकरणिक संबंध नामपदबंधावरच अधिक स्पष्टपणे दिसतात.

त्यामुळे शब्दक्रमाला पुढील गोष्टी व्यक्त करण्याचे अधिक स्वातंत्र्य मिळते:

• विषय;
• कशावर भर आहे;
• इतर पर्यायांशी विरोध;
• कोणती माहिती आधीची आहे आणि कोणती नवीन आहे.

स्पॅनिशमध्ये माहिती अनेक व्यवस्थांमध्ये विभागली जाते

स्पॅनिशमध्ये पुढील साधने वापरली जातात:

• क्रियापदांचे प्रत्यय;
• कर्मचिन्हे;
• सर्वनामांचे स्थान;
• शब्दक्रम;
• संवादाचा संदर्भ.

कोणत्याही एका संकेताने संपूर्ण व्यवस्था स्पष्ट होत नाही.

मँडरिनमध्ये मोठ्या प्रमाणावरील रूपविकारांशिवाय व्याकरण घडते

मँडरिनमध्ये पुढील गोष्टींवर अधिक भर असतो:

• स्थान;
• क्रियाव्याप्तीची चिन्हे;
• निपात;
• वर्गदर्शक शब्द;
• विशिष्ट रचना;
• संदर्भ.

युरोपीय भाषांसारखी क्रियापदरूपे नसणे म्हणजे व्याकरणात गुंतागुंत नसणे नव्हे.

जपानी, कोरियन आणि हिंदीत नामांनंतर संबंध दर्शवले जातात

या भाषांमध्ये व्याकरणिक घटक अनेकदा नामपदबंधांनंतर येतात.

पण त्यांतील निपात आणि उत्तरयोगी अव्यये ही प्रत्येक वाक्यात यांत्रिकपणे जोडली जाणारी साधी लेबले नाहीत. त्यांचा वापर विषय, इतर पर्यायांशी विरोध, सजीवता, क्रियाव्याप्ती आणि दोघांनाही माहीत असलेल्या गोष्टी यांच्याशी जोडलेला असतो.

यातील महत्त्वाची गोष्ट अशी:

शब्द, प्रत्यय, निपात, शब्दक्रम, क्रियापदरूपे आणि संदर्भ यांमध्ये माहितीची वेगवेगळ्या प्रकारे विभागणी करून भाषा संवादातील सारख्याच प्रश्नांची उकल करतात.

“निश्चित” आणि “मुक्त” शब्दक्रम या सापेक्ष संज्ञा आहेत

इंग्रजीला अनेकदा निश्चित शब्दक्रमाची भाषा म्हटले जाते, तर हंगेरियन किंवा रशियन यांना मुक्त शब्दक्रमाच्या भाषा म्हटले जाऊ शकते.

यांपैकी कोणतेही वर्णन शब्दशः घेऊ नये.

इंग्रजीत अनेक मांडण्या शक्य आहेत:

Sarah gave Daniel the book.
Sarah gave the book to Daniel.
The book was given to Daniel by Sarah.
What did Sarah give Daniel?

हे शब्दांचे मनमानी फेरबदल नाहीत. प्रत्येक मांडणी एका व्याकरणिक रचनेचे पालन करते.

त्याचप्रमाणे हंगेरियन आणि रशियनमध्येही अर्थ, भर किंवा स्वाभाविकपणा यांत बदल न होता शब्द कोणत्याही क्रमाने मांडता येत नाहीत.

अधिक अचूक भेद असा आहे:

• काही भाषा व्याकरणिक भूमिका ओळखण्यासाठी स्थानाचा अधिक वापर करतात;
• इतर भाषा माहिती आणि भर यांची मांडणी करण्यासाठी स्थानाचा अधिक वापर करतात;
• सर्व भाषांमध्ये शब्दक्रमावर पद्धतशीर बंधने असतात.

एकाच संबंधाचे अनेक संकेत हे वैशिष्ट्य आहे, दोष नाही

भाषा अनेकदा एकच संबंध एकापेक्षा जास्त वेळा दर्शवतात.

इंग्रजी वाक्यात कर्ता पुढील गोष्टींवरून दर्शवला जाऊ शकतो:

• क्रियापदापूर्वीचे स्थान;
• कर्तृरूप सर्वनामे;
• क्रियापदाचा अन्वय;
• वाक्याची एकूण रचना.

स्पॅनिशमध्ये कर्ता पुढील गोष्टींवरून ओळखता येऊ शकतो:

• प्रत्यक्ष उच्चारलेला नामपदबंध;
• सर्वनाम;
• क्रियापदाचा प्रत्यय;
• आधीचा संवाद.

हंगेरियनमध्ये कर्म पुढील संकेतांवरून समजू शकते:

• -t हा प्रत्यय;
• निश्चित किंवा अनिश्चित कर्माशी संबंधित क्रियापदरूप;
• शब्दक्रम;
• क्रियापदाचा अर्थ;
• संदर्भ.

अशा परस्परपूरक संकेतांमुळे संवाद अधिक खात्रीशीर होतो.

ऐकताना एखादा ध्वनी निसटू शकतो, आजूबाजूला गोंगाट असू शकतो, अपरिचित उच्चार समजून घ्यावे लागू शकतात किंवा एखादा संकेत चुकीचा समजला जाऊ शकतो. अंशतः एकच माहिती देणारे अनेक संकेत अपेक्षित अर्थ पुन्हा उलगडण्यास मदत करतात.

भाषा शिकताना कशाकडे लक्ष द्यावे?

नवीन भाषा शिकताना केवळ “मूलभूत शब्दक्रम काय आहे?” एवढे विचारणे पुरेसे नाही.

संकेतांचा प्राधान्यक्रम तयार करणे हा अधिक चांगला मार्ग आहे.

1. शब्दक्रम पाहा

• क्रियापद कुठे आहे?
• त्याच्या आधी आणि नंतर काय येते?
• हे तटस्थ वाक्य आहे की विशेष भर देणारी रचना आहे?

2. नामांवरील किंवा त्यांच्या आसपासची चिन्हे शोधा

• नामाला विभक्तिप्रत्यय आहे का?
• एखादा निपात आहे का?
• पूर्वयोगी किंवा उत्तरयोगी अव्यय आहे का?
• मानवी किंवा निश्चित कर्माला विशेष चिन्ह लावले आहे का?

3. क्रियापद तपासा

• त्यातून कर्त्याचा पुरुष किंवा वचन समजते का?
• त्याचा कर्माशी अन्वय होतो का?
• ते क्रियाव्याप्ती, प्रयोग किंवा निश्चितता दर्शवते का?
• सहायक क्रियापद वापरले आहे का?

4. रचना ओळखा

• वाक्य कर्तरी आहे की कर्मणी?
• तो प्रश्न आहे का?
• एखादी गोष्ट विषय म्हणून पुढे आणली आहे का किंवा तिचा इतर पर्यायांशी विरोध दाखवला आहे का?
• कर्म पुढे आणणारी एखादी विशिष्ट रचना आहे का?

5. व्याकरणिक भूमिका आणि अर्थ यांत फरक करा

हे दोन्ही प्रश्न विचारा:

• व्याकरणिक कर्ता कोण आहे?
• क्रिया करणारा, अनुभव घेणारा, काही प्राप्त करणारा किंवा परिणाम होणारा घटक कोण आहे?

हे घटक एकच असू शकतात, पण तसे असणे आवश्यक नाही.

6. संदर्भाचा वापर करा

• आधी कशाचा उल्लेख झाला आहे?
• घटनेतील कोणत्या घटकाने क्रिया करण्याची शक्यता अधिक आहे?
• बोलणारे कशावर भर देत आहेत?
• वरकरणी नसलेला कर्ता किंवा कर्म संवादातून समजू शकतो का?

इंग्रजी वाक्यरचनेचे साचे थेट इतर प्रत्येक भाषेला लावण्याचा प्रयत्न करण्यापेक्षा हा दृष्टिकोन अधिक विश्वासार्ह आहे.

व्याकरणाच्या नियमांकडून संकेतव्यवस्थेकडे

पारंपरिक व्याकरणशिक्षणात अनेकदा सुटे-सुटे नियम मांडले जातात:

• इंग्रजीत कर्ता–क्रियापद–कर्म हा क्रम वापरला जातो.
• हंगेरियनमध्ये कर्माला -t लावले जाते.
• जपानीत -ga आणि -o वापरले जातात.
• स्पॅनिशमध्ये कर्ता वगळता येऊ शकतो.
• हिंदीत -ne आणि -ko वापरले जातात.

प्रत्येक विधानात काही प्रमाणात सत्य आहे, पण कोणतेही विधान संपूर्ण भाषेचे वर्णन करत नाही.

अधिक उपयुक्त प्रश्न असा आहे:

ही भाषा कोणते संकेत देते आणि ते एकत्र कसे काम करतात?

यामुळे व्याकरण हे अपवादांची यादी न राहता एक सुसंगत व्यवस्था म्हणून समजू लागते.

शिकणाऱ्यांना शब्दक्रम, प्रत्यय, निपात, अन्वय आणि संदर्भ हे एकमेकांशी संबंध नसलेले विषय वाटेनासे होतात. ते एकाच मूलभूत प्रश्नावरील वेगवेगळे उपाय ठरतात.

मुख्य विचार

घटनेतील घटक, क्रिया, अवस्था आणि घटना यांच्यातील संबंध ओळखण्यास भाषांनी ऐकणाऱ्यांना मदत करणे आवश्यक असते.

हे पुढील मार्गांनी करता येते:

• शब्दक्रम;
• विभक्तीचिन्हे;
• निपात;
• पूर्वयोगी आणि उत्तरयोगी अव्यये;
• क्रियापदाचा अन्वय;
• प्रयोग;
• माहितीची मांडणी;
• अर्थ आणि संदर्भ.

कोणतीही प्रमुख भाषा यांपैकी केवळ एकाच साधनावर अवलंबून नसते.

इंग्रजीत स्थानाला विशेष मोठे महत्त्व असते. हंगेरियन आणि रशियनमध्ये नामरूपांत अधिक माहिती साठवलेली असते. स्पॅनिशमध्ये शब्दक्रम, क्रियापदांची रूपरचना आणि कर्मचिन्हे यांत माहिती विभागली जाते. मँडरिनमध्ये स्थानासोबत निपात आणि विशिष्ट रचना वापरल्या जातात. जपानी आणि कोरियनमध्ये नामांशी जोडलेली चिन्हे आणि विषयप्रधान रचना वापरल्या जातात. अरबीमध्ये शब्दक्रम, अन्वय आणि औपचारिक प्रकारांत विभक्ती यांचा एकत्रित वापर होतो. हिंदीमध्ये यासोबत क्रियाव्याप्तीनुसार बदलणारी विभक्तीचिन्हे आणि भेदाधारित कर्मचिन्हांकन वापरले जाते.

व्यवस्था वेगवेगळ्या असल्या, तरी संवादातील आव्हान एकच आहे:

घटनेत कोण सहभागी आहे, काय घडले आणि त्यातील घटकांचा एकमेकांशी काय संबंध आहे, हे ऐकणाऱ्याला कसे उलगडता येईल?

शिकणारे जेव्हा व्याकरणाच्या सुट्या नियमांऐवजी संकेतांच्या व्यवस्था शोधू लागतात, तेव्हा अपरिचित भाषांचे विश्लेषण करणे सोपे होते—आणि त्यांच्यातील फरकही अधिक अर्थपूर्ण वाटू लागतात.