Dil öğrenenler sık sık oldukça pratik bir soru sorar:

“Bir dili akıcı konuşabilmek için kaç kelime bilmem gerekir?”

İlk bakışta basit bir soru gibi görünür. Günlük hayatta İngilizceyi rahatça kullanmak için yaklaşık 3.000–5.000 kelime gerektiğini söyleyebiliyorsak, belki aynı sayıyı İspanyolca, Mandarin Çincesi, Japonca, Arapça, Rusça veya Hintçe için de kullanabiliriz.

Ne yazık ki diller tam olarak aynı şekilde işlemez.

5.000 sayısı nesnel görünebilir, ancak her dilde aynı şeyi ifade etmez. Bir dilde bir “kelime” neredeyse hiç değişmeyebilir. Başka bir dilde aynı temel anlam, onlarca, hatta yüzlerce farklı dilbilgisel biçimde karşımıza çıkabilir. Bir diğerinde ise asıl zorluk kelime biçimleri değil, yazı sistemi olabilir.

Bu, kelime sayılarının işe yaramaz olduğu anlamına gelmez. Aksine, oldukça yararlıdır. Ancak dikkatle yorumlanmaları gerekir.

Bu yazıda bunun nedenini ele alıyoruz.

“Kelime” Kavramının Yarattığı Sorun

Kelimeleri saymaya çalışana kadar “kelime” kavramı bize apaçık gelir.

İngilizcede aşağıdakileri tek bir kelime olarak mı, yoksa ayrı kelimeler olarak mı saymalıyız?

walk, walks, walked, walking

Çoğu dil öğrencisi muhtemelen şöyle der: Bunlar tek bir temel kelimenin farklı biçimleri. Sözlükteki biçimi walk şeklindedir. Dilbilimde bu temel biçime genellikle lemma denir.

Peki ya şunlar?

nation, national, nationality, international

Aralarında açık bir ilişki vardır, ancak aynı değildirler. Araştırmada kullanılan tanıma bağlı olarak, aynı geniş kelime ailesi içinde yer alabilirler.

Bu ayrım önemlidir, çünkü İngilizce kelime dağarcığına ilişkin birçok araştırmada her biçim ayrı ayrı sayılmaz. Bunun yerine genellikle kelime aileleri, yani bir temel kelime ve onunla ilişkili yaygın biçimler sayılır. İngilizce kelime dağarcığı araştırmalarında tek tek binlerce kelime biçimi yerine binlerce “kelime ailesi”nden söz edilmesinin nedenlerinden biri budur.

İngilizcede bu sistem işe yarar, çünkü birçok kelimenin alabileceği biçimler nispeten öngörülebilirdir. play kelimesini biliyorsanız plays, played ve playing biçimlerini anlamak zor değildir. happy kelimesini biliyorsanız unhappy ve happiness kelimelerini anlamanız kolaylaşır.

Ancak İngilizceden uzaklaştıkça bu konu daha karmaşık hâle gelir.

İngilizceye Ait Sayılar Neden Her Dile Aynen Uygulanamaz?

İngilizce, kelime dağarcığı konusunda en çok araştırılan dillerden biridir. Paul Nation’ın sıkça atıf yapılan çalışmasına göre, dil öğrencilerinin konuşulan İngilizcede karşılaşılan kelimelerin büyük bölümünü tanımak için yaklaşık 6.000–7.000 kelime ailesi, birçok yazılı metin için ise 8.000–9.000 kelime ailesi bilmesi gerekebilir. Daha sonraki araştırmalarda bu sayılar, daha büyük derlemler ve farklı varsayımlar kullanılarak tartışılır ve sınanır.

Bu sayılar yararlıdır, ancak evrensel kurallar değildir.

Bu veriler İngilizceye, İngilizce derlemlerine, İngilizce kelime ailesi listelerine ve İngilizcedeki sıklık örüntülerine dayanır. Diğer diller anlamı farklı biçimlerde yapılandırabilir.

İspanyolca, Rusça, Mandarin Çincesi, Arapça veya Japonca öğrenen biri, yalnızca “farklı seslerle söylenen İngilizce kelimeler” öğrenmez. Her dilin kendine özgü bir yapısı vardır. Aynı öğrenme hedefi — günlük iletişim kurmak, haber okumak, film izlemek, üniversitede eğitim görmek — farklı türde kelime bilgisi gerektirebilir.

Bunu anlamak için biçimbilime bakmamız gerekir.

Biçimbilim: Diller Kelimeleri Nasıl Oluşturur?

Biçimbilim, kelimelerin biçimbirim adı verilen daha küçük anlam birimlerinden nasıl oluştuğunu inceler.

Diller, anlamı kelimelere nasıl aktardıkları bakımından büyük farklılıklar gösterir. Geleneksel dilbilimsel betimlemelerde sıklıkla yalınlayan, eklemeli, bükümlü ve çok bireşimli diller gibi türlerden söz edilir. Bu sınıflandırmalar birer basitleştirmedir; gerçek diller tek bir kategoriye tam olarak uymak yerine çoğu zaman bir ölçeğin farklı noktalarında yer alır. Yine de dil öğrencileri için yararlıdır. Dünya Dil Yapıları Atlası; Çince, Türkçe, Latince ve Modern Standart Arapça gibi örnekler üzerinden yalınlayan, eklemeli, bükümlü ve iç bükümlü yapıları içeren bir ölçek tanımlar.

Şimdi bunu somutlaştıralım.

Yalınlayan Diller: Kelimeler Daha Az Değişir

Mandarin Çincesi genellikle belirgin biçimde yalınlayan bir dil olarak tanımlanır. Yalınlayan dillerde kelimeler, çekim yoluyla genellikle çok az değişir. Dilbilgisel anlam, kelimeye eklenen uzun ek dizileri yerine çoğunlukla kelime sırası, parçacıklar, bağlam veya ayrı işlev kelimeleriyle ifade edilir.

Bu durum, dil öğrencileri için kelime sayımını bazı açılardan daha basit hâle getirebilir. Bir kelimenin onlarca hâl eki veya fiil çekimi olmayabilir.

Ancak bu, dilin kolay olduğu anlamına gelmez.

Mandarin Çincesi öğrenenler başka zorluklarla karşılaşır: tonlar, karakterler, kelime sınırlarını belirleme, birleşik kelimeler ve yazıdaki bir karakterin her zaman bir kelimeye karşılık gelmemesi. Bir öğrenci çok sayıda karakter bilse bile gerçek kelimeleri ve ifadeleri anlamakta zorlanabilir. Tersine, konuşmadaki ifadeleri anlayan biri bunları henüz rahatça okuyamayabilir.

Bu nedenle Mandarin Çincesinde “Kaç kelime biliyorum?” diye sormak yeterli olmayabilir. Daha iyi bir soru şu olabilir:

Konuşma dilindeki kelimelerden, yazılı karakterlerden, birleşik kelimelerden ve yaygın ifadelerden kaçını tanıyıp kullanabiliyorum?

Eklemeli Diller: Kelimeler Uzar

Eklemeli dillerde kelimeler, birbirine bağlanan birden fazla biçimbirim içerebilir. Türkçe bunun klasik bir örneğidir. Macarca, Fince ve Korece de eklemeli dillere özgü pek çok özellik taşır.

Bu dillerde tek bir kelime, İngilizcede birkaç ayrı kelimeyle ifade edilen bilgileri içerebilir.

Örneğin Türkçe veya Macarca bir kelime, bir kökün yanı sıra iyelik, hâl, sayı veya yön bildiren ekler içerebilir. Ortaya çıkan uzun kelime, parçaları düzenli bir sisteme göre bir araya gelse de yeni başlayan birine göz korkutucu gelebilir.

Bu da kelime sayımında bir sorun yaratır.

Yüzeyde görülen her biçimi ayrı bir kelime sayarsak, eklemeli dillerin kelime dağarcığı gerçekte olduğundan çok daha büyük görünebilir. Öğrencilerin olası her biçimi tek tek ezberlemesi gerekmez. Kökü bilmeleri ve eklerin nasıl işlediğini anlamaları gerekir.

Bu nedenle yalnızca kelime biçimlerini saymak yanıltıcı olabilir. Eklemeli dillerde biçimbilim sadece bir dilbilgisi konusu değildir. Kelimeleri anlamanın da bir parçasıdır.

Bükümlü Diller: Tek Ek, Birden Fazla Anlam

İspanyolca, Rusça, Lehçe, Yunanca ve Latince dahil birçok Hint-Avrupa dili bükümlü özellikler taşır.

Bükümlü dillerde tek bir ek, aynı anda birden fazla dilbilgisel bilgiyi ifade edebilir. Örneğin bir isim eki hâl, sayı ve cinsiyet bildirebilir. Bir fiil eki ise kişi, sayı, zaman ve kip bildirebilir.

Bu durum öğrencileri eklemeli dillerdekinden farklı biçimde etkiler. Biçimler daha kısa olabilir, ancak yapıları daha az açık olabilir. Küçük bir değişiklik birden fazla anlam taşıyabilir.

İspanyolca fiiller bilinen bir örnektir. Tek bir fiilin birçok biçimi vardır. Rusçada ise hâl ekleri ve fiillerdeki görünüş özelliği bu yapıya ek bir katman getirir. Öğrenci yalnızca kelime öğrenmez; kelimelerin cümle içinde nasıl değiştiğini de öğrenir.

Bu da basit bir kelime sayımını yine zorlaştırır.

Yalnızca temel kelimeyi mi saymalıyız? Lemmayı mı? Tüm biçimlerini mi? Kelime ailesini mi? Yanıt, amaca bağlıdır.

Bir sözlük veya derlem için bir yanıt yararlı olabilirken, bir öğrenci için başka bir yanıt daha kullanışlı olabilir.

Arapça ve Sami Dilleri: Kökler ve Kalıplar

Arapça, karşımıza başka bir zorluk çıkarır.

Arapça ve diğer Sami dillerinde kelimeler çoğunlukla ünsüz köklerin kalıplarla birleştirilmesiyle oluşturulur. Bir kök genel bir anlam taşırken, farklı kalıplar bu anlamla ilişkili kelimeler oluşturabilir.

Bu, İngilizcedeki kelime ailesi anlayışından oldukça farklıdır. İngilizcede ilişkili kelimeler çoğunlukla ön ekler ve son eklerle oluşturulur. Arapçada ise kelimeler arasındaki ilişki daha derin ve yapısal olabilir.

Ek olarak, Arapçada önemli bir başka durum daha vardır: iki değişkelilik (diglossi). Modern Standart Arapça resmî yazılı metinlerde, eğitimde ve medyada kullanılırken, günlük konuşma lehçeleri bölgeden bölgeye önemli ölçüde değişir.

Bu yüzden “Arapçada kaç kelime bilmem gerekir?” sorusu hemen başka bir soruyu doğurur:

Hangi Arapça? Modern Standart Arapça mı, Mısır Arapçası mı, Levant Arapçası mı, Körfez Arapçası mı, Fas Arapçası mı, yoksa başka bir türü mü?

Bu, Arapçayı öğrenmenin imkânsız olduğu anlamına gelmez. Yalnızca kelime öğrenme hedeflerinin daha dikkatli belirlenmesi gerektiğini gösterir.

Yazı Sistemleri de Soruyu Değiştirir

Kelime bilgisi yalnızca ses ve anlamdan ibaret değildir. Yazıyı da kapsar.

İspanyolca ve İtalyanca, harflerle sesler arasındaki ilişkinin nispeten açık olduğu alfabetik yazı sistemleri kullanır. Öğrenciler telaffuz kurallarını öğrendikten sonra yeni kelimeleri genellikle zorlanmadan okuyabilir.

İngilizcede yazımla telaffuz arasındaki ilişki daha az belirgindir. Bu ilişki çoğu zaman düzensizdir.

Mandarin Çincesinde karakterler kullanılır. Japoncada ise karma bir sistem vardır: kanji, hiragana ve katakana. Hintçede Devanagari yazısı kullanılır. Arapçada ebced türü bir yazı sistemi kullanılır; sıradan metinlerde kısa ünlüler genellikle yazılmaz.

Bu sistemler, bir kelimeyi “bilmenin” ne anlama geldiğini değiştirir.

Bir öğrenci duyduğu kelimeyi tanıyabilir, ancak yazıda tanımayabilir. Ya da kelimenin yazılı biçimini tanıdığı hâlde yanlış telaffuz edebilir. Japonca öğrenen biri, konuşma dilindeki bir kelimeyi bilse de kanji yazımını bilmeyebilir. Arapça öğrenen biri ise bir kökün yazılı biçimini bildiği hâlde harekeler olmadan doğru okunuşu kestiremeyebilir.

Bu nedenle kelime dağarcığının büyüklüğü yalnızca kaç anlam bildiğinizle ilgili değildir. Bu anlamların ses, yazı ve dilbilgisiyle nasıl ilişkilendiği de önemlidir.

Peki, “5.000 Kelime” Anlamsız mı?

Hayır. Kelime sayıları hâlâ yararlıdır.

Öğrencilerin hedef belirlemesine yardımcı olur. Öğretmenlerin materyal tasarlamasını kolaylaştırır. Uygulamaların hangi kelimeleri önce sunacağını seçmesine yardımcı olur. Ayrıca sık kullanılan kelimelerin ne kadar önemli olduğunu da hatırlatır.

Ancak bu sayılar, dilin yapısı dikkate alınarak yorumlanmalıdır.

İngilizcede “5.000 kelime” çoğunlukla 5.000 kelime ailesine veya temel kelime birimine yakın bir kapsamı ifade eder. Mandarin Çincesinde kelimelerle karakterler arasındaki ilişki önemlidir. Arapçada kökler, kalıplar ve lehçeler önemlidir. Türkçe veya Macarcada kökler ve ekler önemlidir. Japoncada ise kelime bilgisi ile yazı bilgisi birlikte takip edilmelidir.

Sayı, ancak neyi saydığımızı bildiğimizde işe yarar.

Kelime Dağarcığına Daha Doğru Bir Bakış

Yalnızca şu soruyu sormak yerine:

“Kaç kelime biliyorum?”

şu soruları sormak daha yararlıdır:

En sık kullanılan kelimeleri hızla tanıyabiliyor muyum?
Yaygın biçimlerini anlıyor muyum?
Onları gerçek cümlelerde kullanabiliyor muyum?
Bu dilde nasıl değiştiklerini biliyor muyum?
Onları konuşmada ve yazıda anlayabiliyor muyum?
İçinde yer aldıkları yaygın ifadeleri biliyor muyum?

Bu, kelime öğrenimine daha gerçekçi bir bakıştır.

Günlük iletişimin temelini yine en sık kullanılan birkaç bin kelime birimi oluşturur. Ancak her dil için ayrı bir model gerekir. İyi bir öğrenme sistemi, İngilizce, Mandarin Çincesi, Arapça, İspanyolca ve Japoncayı yapısal olarak aynıymış gibi ele almamalıdır.

Amaç, rastgele bir sayıya ulaşmak için kelime biriktirmek değildir.

Amaç, kullanılabilir bir zihinsel ağ kurmaktır: kelimelerin, biçimlerin, seslerin, yazının, dilbilgisinin, ifadelerin ve gerçek bağlamların birlikte işlediği bir ağ.

Kelime bilgisinin gerçek anlamı budur.

Bir sonraki yazıda İspanyolca, Fransızca, Almanca ve Rusça gibi Avrupa dillerini ele alacağız. Daha tanıdık görünen dillerin bile neden çok farklı kelime öğrenme stratejileri gerektirebildiğini inceleyeceğiz.