Hãy tưởng tượng bạn đang học tên tiếng Anh của các loại trái cây.

Danh sách từ vựng của bạn như sau:

peach (đào), pear (lê), plum (mận), apricot (mơ), fig (sung)

Cả năm từ đều thuộc cùng một nhóm. Chúng dễ sắp xếp, và danh sách này trông hoàn toàn hợp lý.

Nhưng vài phút sau, có người yêu cầu bạn nhớ lại từ tiếng Anh chỉ một loại trái cây cụ thể.

Đó là peach hay pear? Hay plum mới là từ bạn đang nghĩ tới?

Khi học cùng nhau, những từ này có vẻ dễ hiểu. Nhưng nhớ đúng từ cần dùng lại là chuyện khác.

Giờ hãy hình dung một danh sách từ vựng khác:

check in (làm thủ tục lên máy bay), boarding pass (thẻ lên máy bay), gate (cửa ra máy bay), delayed (bị hoãn), take off (cất cánh)

Những từ và cụm từ này không cùng thuộc một nhóm ngữ pháp hay ngữ nghĩa. Một số mô tả hành động, số khác chỉ đồ vật hoặc trạng thái.

Tuy vậy, chúng lại gắn kết tự nhiên trong cùng một trải nghiệm: đi máy bay.

Bạn có thể dùng vài từ trong số đó chỉ trong một chuyến đi.

Cả hai danh sách đều có nguyên tắc sắp xếp rõ ràng. Nhưng chúng tạo ra những kiểu liên kết khác nhau giữa các từ bạn đang học.

Và theo các nghiên cứu về từ vựng, cách chúng ta nhóm từ mới có thể ảnh hưởng đến mức độ dễ học và dễ nhớ của những từ đó.

1. Vì sao học từ vựng theo nhóm lại có vẻ tự nhiên đến vậy?

Nếu mở một cuốn giáo trình tiếng Anh dành cho người mới bắt đầu, bạn có thể sẽ thấy các chương mang tên Đồ ăn, Màu sắc, Động vật, Quần áo và Các bộ phận cơ thể.

Điều đó có lý do chính đáng.

Việc phân nhóm giúp chúng ta sắp xếp thông tin. Các nhóm này quen thuộc, dễ hiểu và hữu ích khi cần tìm những từ liên quan đến một chủ đề cụ thể.

Nếu muốn mô tả trang phục của ai đó, học từ vựng về quần áo là điều hợp lý. Nếu muốn hiểu một công thức nấu ăn, biết tên những nguyên liệu phổ biến sẽ rất hữu ích.

Nhưng có sự khác biệt giữa việc sắp xếp những từ bạn đã biết và việc học nhiều từ chưa quen cùng một lúc.

Khi ôn lại từ vựng đã biết, việc phân nhóm có thể giúp bạn nhớ ra các từ liên quan.

Còn khi gần như từ nào cũng mới, những nét tương đồng ấy đôi khi lại gây bất lợi.

Hãy xem bốn đồ dùng trong bếp:

cup (tách), mug (cốc có quai), glass (cốc thủy tinh), bowl (bát)

Chúng có một số đặc điểm chung. Đều là đồ vật thường thấy trong bếp, và nhiều món trong số đó có thể đựng thức ăn hoặc đồ uống.

Những điểm chung này giúp bạn dễ xếp chúng vào cùng một nhóm. Nhưng chúng cũng có thể khiến bạn khó nhớ từ mới nào dùng để gọi đồ vật nào.

Bạn không chỉ cần biết cả bốn đều thuộc cùng một nhóm lớn, mà còn phải biết từng món khác những món còn lại như thế nào.

Và khi bạn mới bắt đầu, sự cạnh tranh thêm giữa các từ như vậy có thể ảnh hưởng đến việc học.

2. Khi các từ tương tự nhau gây cản trở lẫn nhau

Các nhà nghiên cứu gọi việc xếp những từ cùng nhóm nghĩa vào với nhau là phân nhóm theo ngữ nghĩa.

Ví dụ:

  • Động vật: cat (mèo), dog (chó), rabbit (thỏ), horse (ngựa)
  • Màu sắc: red (đỏ), blue (xanh dương), green (xanh lá), yellow (vàng)
  • Đồ nội thất: desk (bàn làm việc), table (bàn), chair (ghế tựa), stool (ghế đẩu)

Các từ trong mỗi nhóm đều thuộc cùng một loại khái quát. Chúng cũng thường thuộc cùng một từ loại, chẳng hạn như danh từ hoặc tính từ.

Trong một nghiên cứu năm 1993, nhà nghiên cứu Thomas Tinkham tìm hiểu liệu người học có tiếp thu những từ ngoại ngữ chưa quen dễ dàng hơn khi các từ đó có liên quan về ngữ nghĩa hay không.

Các thí nghiệm của ông cho thấy việc học từ mới theo những nhóm có liên hệ ngữ nghĩa chặt chẽ khó hơn so với học các từ không liên quan.

Robert Waring đã tiến hành một nghiên cứu lặp lại vào năm 1997 và cũng nhận thấy bất lợi tương tự.

Một cách giải thích có thể là hiện tượng nhiễu.

Khi nhiều từ mới có nghĩa tương tự nhau, việc cố nhớ một từ có thể đồng thời gợi lên những từ khác trong cùng nhóm, khiến chúng cạnh tranh với nhau.

Hãy tưởng tượng bạn đang cố nhớ từ stool, nhưng từ chair cứ hiện lên trong đầu.

Bạn hiểu chúng thuộc nhóm nào. Chỉ là bạn chưa hình thành được mối liên kết đủ vững giữa từng từ cụ thể với nghĩa của nó.

Điều này không có nghĩa là bạn không thể học những từ đó cùng nhau. Nó chỉ có nghĩa là sự tương đồng giữa chúng có thể tạo thêm một thử thách.

Và hiệu ứng này không chỉ được ghi nhận trong các nghiên cứu trước đây.

Một nghiên cứu năm 2022 của Pérez-Serrano, Nogueroles-López và Duñabeitia đã xem xét việc tiếp thu từ vựng không chủ đích qua video. Nhìn chung, người tham gia nhớ lại và nhận diện các tên gọi mới tốt hơn khi chúng được giới thiệu cùng những từ không liên quan về ngữ nghĩa.

Nhìn chung, những nghiên cứu này đặt ra một câu hỏi đáng suy ngẫm về một cách dạy quen thuộc.

Việc các từ được xếp cùng nhau trong từ điển hay giáo trình không nhất thiết có nghĩa là học chúng cùng nhau sẽ dễ nhất.

3. Nhưng nghiên cứu mới hơn cho thấy vấn đề phức tạp hơn

Trước khi từ bỏ cách phân nhóm từ vựng, có một bước tiến nghiên cứu quan trọng mà bạn nên biết.

Năm 2026, các nhà nghiên cứu Muhang Li, Takumi Uchihara, Tatsuya Nakata và Victoria Murphy đã công bố một phân tích tổng hợp quy mô lớn về các nghiên cứu liên quan đến việc phân nhóm theo ngữ nghĩa.

Thay vì chỉ xem xét một thí nghiệm, họ tập hợp kết quả từ nhiều nghiên cứu về ảnh hưởng của việc nhóm các từ tương tự nhau đối với quá trình học từ vựng.

Kết quả của họ cho thấy nhiều sắc thái hơn so với nhận định đơn giản rằng phân nhóm theo ngữ nghĩa khiến việc học kém hiệu quả.

Phân tích cho thấy nhìn chung, người học cần nhiều lượt học hơn để ghi nhớ các từ có liên quan về ngữ nghĩa trong giai đoạn luyện tập ban đầu.

Tuy nhiên, bất lợi này không dẫn đến sự khác biệt tổng thể đáng kể trong các bài kiểm tra từ vựng được thực hiện ngay sau khi học.

Các nhà nghiên cứu cũng nhận thấy những yếu tố như thời lượng luyện tập dài hơn và việc cung cấp ngữ cảnh có ý nghĩa có thể ảnh hưởng đến kết quả, đôi khi khiến cách phân nhóm theo ngữ nghĩa trở nên có lợi.

Nói cách khác, những từ vựng có liên hệ chặt chẽ có thể đòi hỏi nhiều công sức hơn lúc đầu mà không nhất thiết dẫn đến kết quả học tập kém hơn.

Đây là một điểm khác biệt quan trọng.

Một phương pháp khiến bạn phải nỗ lực hơn trong vài phút đầu không đương nhiên là phương pháp tệ. Và một phương pháp tạo cảm giác dễ dàng ngay lập tức cũng chưa chắc là tốt nhất cho mọi mục tiêu học tập.

Nghiên cứu không khẳng định có một cách sắp xếp từ vựng vượt trội trong mọi trường hợp.

Thay vào đó, nghiên cứu cho thấy cách phân nhóm từ có mối tương tác với cách chúng ta luyện tập và điều chúng ta muốn học.

Vì vậy, thay vì hỏi việc phân nhóm là tốt hay xấu, chúng ta nên hỏi khi nào cách này hữu ích.

4. Điều gì thay đổi khi các từ gắn với cùng một tình huống?

Có một cách khác để sắp xếp từ vựng: kết nối các từ thông qua một sự kiện, hoạt động hoặc tình huống chung.

Các nhà nghiên cứu thường gọi cách này là phân nhóm theo chủ đề.

Thay vì nhóm các từ vì chúng có nghĩa tương tự nhau, chúng ta nhóm chúng vì chúng có khả năng xuất hiện cùng nhau trong một ngữ cảnh có ý nghĩa.

Hãy nghĩ đến việc đi quán cà phê.

Bạn có thể cần những cách diễn đạt sau:

a table for two — bàn cho hai người

"Could we have a table for two?" — "Cho chúng tôi một bàn cho hai người được không?"

I'd like... — Tôi muốn...

"I'd like a coffee, please." — "Cho tôi một tách cà phê nhé."

for here or to go — dùng tại đây hay mang đi

"Is that for here or to go?" — "Bạn dùng tại đây hay mang đi?"

the check — hóa đơn

"Could we get the check, please?" — "Cho chúng tôi xin hóa đơn được không?"

pay by card — thanh toán bằng thẻ

"Can I pay by card?" — "Tôi thanh toán bằng thẻ được không?"

Những cách diễn đạt này không cùng thuộc một nhóm ngữ nghĩa.

Chúng đảm nhiệm những chức năng khác nhau. Một cách giúp bạn hỏi bàn. Một cách khác giúp bạn gọi món. Một cách nữa liên quan đến việc thanh toán.

Nhưng khi kết hợp lại, chúng hỗ trợ một chuỗi sự việc quen thuộc.

Điều này có thể giúp bạn dễ gắn từ vựng với một mục tiêu thực tế: giao tiếp tại quán cà phê.

Trong một nghiên cứu năm 1997, Tinkham đã so sánh cách phân nhóm theo ngữ nghĩa với cách phân nhóm theo chủ đề. Trong các thí nghiệm của ông, những nhóm từ có nghĩa gần nhau khó học hơn, còn những từ gắn kết theo chủ đề lại cho thấy lợi thế so với các nhóm từ không liên quan.

Điều đó không chứng minh rằng mọi bộ từ vựng theo tình huống đều tốt hơn mọi bộ từ vựng theo nhóm ngữ nghĩa.

Một thí nghiệm trong lớp học với những từ được chọn sẵn không giống với một chương trình học hoàn chỉnh.

Và một bộ từ vựng theo tình huống vẫn có thể chứa những từ dễ nhầm lẫn hoặc quá khó.

Nhưng các kết quả này gợi ra một nguyên tắc hữu ích: các từ có thể kết nối với nhau một cách có ý nghĩa mà không cạnh tranh để diễn đạt những điều gần như giống nhau.

Một tình huống được thiết kế tốt có thể mang lại cho mỗi cách diễn đạt một mục đích riêng.

5. Nhóm ngữ nghĩa cho biết từ chỉ điều gì. Tình huống cho thấy cách dùng từ.

Hãy xem sự khác biệt giữa hai bộ từ vựng sau.

Một bộ có tên là Đồ ăn.

Bộ này gồm tên các nguyên liệu, món ăn và đồ uống.

Bộ còn lại có tên là Gọi món tại nhà hàng.

Bộ này gồm các cách diễn đạt để hỏi về thực đơn, gọi món, đưa ra yêu cầu và thanh toán.

Không bộ nào vốn dĩ tốt hơn bộ nào.

Chúng chỉ đơn giản là trả lời những câu hỏi khác nhau.

Bộ thứ nhất giúp bạn nhận biết và mô tả sự vật.

Bộ thứ hai giúp bạn thực hiện một việc cụ thể.

Đó là sự khác biệt hữu ích cần cân nhắc khi quyết định nên học gì.

Nếu là người mới bắt đầu và muốn nhận biết tên các loại đồ ăn phổ biến bằng tiếng Anh, một bộ từ vựng về đồ ăn có thể chính là thứ bạn cần.

Nếu chuẩn bị đến một quốc gia nói tiếng Anh và muốn tự tin gọi món, một bộ từ vựng theo tình huống có thể hữu ích hơn ngay trước mắt.

Và nếu đã biết phần lớn các từ về đồ ăn, bạn có thể kết hợp cả hai:

"I'd like the chicken with rice, please." — "Cho tôi món gà kèm cơm nhé."

Những từ bạn đã biết trở thành một phần của cách diễn đạt có tính ứng dụng thực tế.

Đây là một lý do để chúng ta không nên xem từ vựng chỉ là tập hợp những tên gọi rời rạc.

Từ ngữ giúp chúng ta mô tả sự vật, nhưng cũng giúp chúng ta hỏi, giải thích, đề nghị, phản hồi và giao tiếp.

Một bộ từ vựng hữu ích có thể hỗ trợ một trong hai mục tiêu — hoặc cả hai.

6. Khi nào học theo nhóm vẫn là lựa chọn phù hợp?

Hãy quay lại những chủ đề quen thuộc dành cho người mới bắt đầu: màu sắc, động vật, quần áo và đồ ăn.

Chúng ta có nên ngừng học chúng theo nhóm không?

Không.

Trên thực tế, có nhiều trường hợp mà việc học theo nhóm ngữ nghĩa hoàn toàn hợp lý.

Khi nhiều từ đã quen thuộc

Giả sử bạn đã biết các từ red, blue, green và yellow.

Ôn lại những từ này cùng nhau có lẽ sẽ ít gây khó khăn hơn nhiều so với việc cố ghi nhớ bốn tên gọi hoàn toàn mới.

Bạn đang củng cố kiến thức sẵn có thay vì phải xây dựng từng mối liên kết từ đầu.

Việc phân nhóm cũng có thể giúp bạn nhận ra mình còn chưa biết những từ nào.

Khi bạn cần hiểu sự khác biệt

Đôi khi, mục đích chính của một bài tập là phân biệt những từ tương tự nhau.

Chẳng hạn:

borrow (mượn) và lend (cho mượn)

Cả hai đều liên quan đến việc tạm thời chuyển một vật từ người này sang người khác, nhưng được nhìn từ hai phía khác nhau.

"Can I borrow your pen?" — "Tôi mượn bút của bạn được không?"

"Can you lend me your pen?" — "Bạn cho tôi mượn bút được không?"

Học những từ này cùng nhau có thể hữu ích vì bạn đang chủ động so sánh nghĩa và cách dùng của chúng.

Điểm mấu chốt là bạn không chỉ ghi nhớ hai bản dịch tương tự nhau. Bạn đang học điều khiến chúng khác nhau.

Khi nhóm từ phù hợp với mục tiêu trước mắt

Nếu muốn mô tả các phòng trong nhà, học từ vựng về đồ nội thất là điều hợp lý.

Nếu muốn nói về sức khỏe, học tên các bộ phận cơ thể thường gặp có thể giúp ích.

Một mục tiêu học tập có ý nghĩa là lý do hoàn toàn chính đáng để học theo nhóm.

Nghiên cứu về hiện tượng nhiễu không khiến những bộ từ vựng này trở nên vô dụng. Nó chỉ cho thấy việc giới thiệu quá nhiều từ mới có nghĩa gần nhau cùng một lúc có thể đòi hỏi sự cân nhắc kỹ hơn.

Bạn có thể bắt đầu với một vài từ quan trọng, bổ sung dần theo thời gian và dùng những ví dụ rõ ràng để phân biệt chúng.

7. Cách chọn một bộ từ vựng hữu ích

Bạn không cần hiểu thuật ngữ nghiên cứu mới có thể áp dụng những ý tưởng này.

Trước khi bắt đầu học hoặc tạo một bộ từ vựng, hãy tự hỏi bạn muốn đạt được điều gì.

Nếu bạn muốn học tên gọi của sự vật

Một bộ từ vựng theo nhóm ngữ nghĩa là lựa chọn tự nhiên.

Ví dụ như các loại đồ ăn phổ biến, đồ dùng trong nhà, quần áo hoặc màu sắc.

Nếu nhiều từ còn mới và rất giống nhau, hãy cân nhắc học trước một nhóm nhỏ thay vì cố học toàn bộ trong một buổi.

Nếu bạn muốn ứng phó với một tình huống thực tế

Hãy chọn những từ và cách diễn đạt giúp bạn xử lý từng bước trong tình huống đó.

Ví dụ, bộ Tại phòng khám có thể gồm:

  • make an appointment — đặt lịch hẹn — "I'd like to make an appointment." — "Tôi muốn đặt lịch hẹn."
  • I've been feeling... — Dạo này tôi thấy... — "I've been feeling dizzy." — "Dạo này tôi thấy chóng mặt."
  • It hurts when... — Tôi bị đau khi... — "It hurts when I move my arm." — "Tôi bị đau khi cử động cánh tay."
  • prescription — đơn thuốc — "Do I need a prescription?" — "Tôi có cần đơn thuốc không?"
  • follow-up appointment — lịch hẹn tái khám — "Should I schedule a follow-up appointment?" — "Tôi có nên đặt lịch tái khám không?"

Những cách diễn đạt này được kết nối bởi các việc diễn ra trong một lần đi khám, chứ không phải vì chúng đều có nghĩa tương tự nhau.

Kết quả là một bộ từ vựng mà bạn có thể hình dung mình sẽ sử dụng.

Nếu bạn thường nhầm lẫn những từ tương tự nhau

Hãy luyện tập có chủ đích để phân biệt chúng.

Dùng những câu ví dụ ngắn làm rõ nghĩa của từng từ.

Ví dụ:

"I put the cup on the table." — "Tôi đặt chiếc tách lên bàn."

"I poured the water into a glass." — "Tôi rót nước vào một chiếc cốc thủy tinh."

Bạn cũng có thể so sánh trực tiếp các từ sau khi đã có hiểu biết cơ bản về chúng.

Mục tiêu không phải là mãi mãi tránh học các từ liên quan cùng nhau, mà là hình thành khả năng phân biệt chúng một cách vững chắc.

Nếu bạn đang ôn lại từ vựng quen thuộc

Hãy chọn bất kỳ cách sắp xếp nào khiến việc ôn tập hữu ích hoặc thú vị.

Bạn có thể xem lại danh sách từ vựng về đồ ăn, luyện các cách diễn đạt khi lưu trú tại khách sạn hoặc nghe một bộ động từ thông dụng.

Ở giai đoạn này, sự đa dạng trong cách sử dụng từ có thể quan trọng hơn việc sắp xếp mọi bộ từ vựng thật hoàn hảo.

Và nếu yêu thích một chủ đề nào đó, đó cũng là lý do chính đáng để học. Một bộ từ vựng mà bạn thực sự quay lại học sẽ hữu ích hơn một bộ lý tưởng về mặt lý thuyết nhưng bạn chẳng bao giờ mở ra.

8. Một bộ từ vựng hữu ích không cần tuân theo một công thức cứng nhắc

Chúng ta rất dễ biến kết quả nghiên cứu thành những chỉ dẫn nghiêm ngặt.

Không bao giờ dạy các từ tương tự nhau cùng một lúc.

Luôn sắp xếp từ vựng theo tình huống.

Tránh các danh sách từ chỉ màu sắc và động vật.

Nhưng những quy tắc đó sẽ đi xa hơn những gì bằng chứng nghiên cứu cho phép kết luận.

Một bộ từ vựng hữu ích phụ thuộc vào nhiều yếu tố: mức độ quen thuộc của các từ, mức độ dễ nhầm lẫn giữa chúng, việc các ví dụ có làm rõ nghĩa hay không và mục tiêu mà người học muốn đạt được.

Điều này đặc biệt đáng lưu ý với những buổi học từ vựng ngắn.

Một bộ gồm 20 hoặc 25 thẻ có thể chứa từ đơn, cách diễn đạt thông dụng và cụm từ ngắn. Mỗi thẻ có thể kèm một câu ví dụ tự nhiên, giúp làm rõ thêm ý nghĩa của từ hoặc cụm từ đó.

Trong Vocafy, các bộ từ vựng Voca được xây dựng theo cách tiếp cận chung này: một từ hoặc cách diễn đạt đi kèm ví dụ mà bạn có thể đọc và nghe.

Một số bộ tập trung vào các nhóm ngữ nghĩa. Những bộ khác xoay quanh tình huống, mục tiêu giao tiếp hoặc các cách diễn đạt thường dùng.

Sự linh hoạt đó rất quan trọng vì người học không phải lúc nào cũng có cùng nhu cầu.

Một người muốn nhận biết các nguyên liệu trong công thức nấu ăn. Người khác muốn hiểu thông báo ở sân bay. Một người khác nữa cần vài cách diễn đạt mà mình có thể tự tin sử dụng trong cuộc họp ở nơi làm việc.

Buộc cả ba người học theo cùng một kiểu bộ từ vựng sẽ không hợp lý lắm.

Điều quan trọng là các từ được xếp cùng nhau vì một lý do hữu ích — và bộ từ vựng đó không gây thêm nhầm lẫn không cần thiết.

Vậy nên học từ vựng theo nhóm hay theo tình huống?

Câu trả lời không phải là một phương pháp thắng còn phương pháp kia thua.

Các nhóm ngữ nghĩa giúp sắp xếp những ý nghĩa có liên quan. Các tình huống kết nối ngôn ngữ với những điều chúng ta muốn hiểu hoặc thực hiện.

Nghiên cứu cho thấy việc học nhiều từ mới tương tự nhau cùng một lúc có thể gây nhiễu, đặc biệt trong giai đoạn luyện tập ban đầu.

Nhưng bằng chứng mới nhất cũng cho thấy điều này không nhất thiết dẫn đến kết quả học tập cuối cùng kém hơn, và ngữ cảnh có ý nghĩa có thể tạo ra khác biệt.

Vì vậy, hãy giữ lại những nhóm từ hữu ích của bạn. Học tên các loại đồ ăn, màu sắc, đồ vật và bất cứ điều gì khác mà bạn quan tâm.

Chỉ đừng mặc định rằng cứ là một nhóm từ tương tự nhau thì sẽ dễ học nhất.

Và khi mục tiêu là giao tiếp, hãy nghĩ xa hơn việc phân nhóm.

Thay vì chỉ hỏi: "Những từ nào thuộc chủ đề này?", hãy thử hỏi:

"Trong tình huống này, tôi thực sự cần hiểu hoặc nói những gì?"

Thay đổi nhỏ đó có thể dẫn bạn đến một kiểu bộ từ vựng khác.

Một bộ từ vựng không chỉ giúp bạn nhớ nghĩa của từ, mà còn giúp bạn hiểu rõ hơn khi nào và vì sao mình có thể sử dụng chúng.