Hướng dẫn đơn giản về ngữ pháp trong các ngôn ngữ
Ngữ pháp thường tạo cảm giác phức tạp hơn thực tế. Một lý do là chúng ta dùng những thuật ngữ khác nhau cho các cấp độ khác nhau của câu, nhưng không phải lúc nào cũng giải thích các cấp độ ấy liên hệ với nhau ra sao.
Danh từ không đồng nghĩa với chủ ngữ.
Động từ không nhất thiết là toàn bộ vị ngữ.
Tính từ không phải lúc nào cũng đứng ngay trước danh từ.
Và chủ ngữ của câu không phải lúc nào cũng là người chủ động thực hiện một hành động.
Tin vui là chỉ cần phân biệt một điều đơn giản, nhiều phần giải thích ngữ pháp sẽ trở nên dễ hiểu hơn hẳn.
Khi xem xét một từ hoặc cụm từ, hãy đặt hai câu hỏi riêng biệt:
Đây là yếu tố thuộc loại nào?
và:
Nó giữ vai trò gì trong câu này?
Câu hỏi thứ nhất liên quan đến từ loại, còn gọi là các lớp từ.
Câu hỏi thứ hai liên quan đến vai trò trong câu hay chức năng ngữ pháp.
Hai khái niệm này có liên hệ với nhau, nhưng không đồng nhất.
Cấp độ thứ nhất: từ này thuộc loại nào?
Các từ có thể được phân nhóm dựa trên cách chúng hoạt động trong một ngôn ngữ.
Theo cách gọi truyền thống, những nhóm này là từ loại.
Có lẽ Bạn đã quen với nhiều nhóm trong số đó.
Nhìn nhanh hai cấp độ
Trước khi đi vào chi tiết, hãy đặt hai cấp độ cạnh nhau để dễ hình dung.
Từ loại: đây là yếu tố thuộc loại nào?
Những thuật ngữ này mô tả một từ thuộc loại ngữ pháp nào.
- Danh từ: gọi tên người, địa điểm, sự vật, sự kiện hoặc ý niệm
Sarah, city (thành phố), book (sách), meeting (cuộc họp), freedom (tự do) - Động từ: diễn đạt hành động, sự kiện, trạng thái hoặc mối quan hệ
run (chạy), call (gọi), happen (xảy ra), know (biết), be (là, ở, tồn tại) - Tính từ: mô tả tính chất hoặc đặc điểm
large (lớn), interesting (thú vị), tired (mệt) - Trạng từ: có thể diễn đạt thời gian, nơi chốn, cách thức, tần suất hoặc mức độ
yesterday (hôm qua), here (ở đây), slowly (chậm rãi), often (thường xuyên), very (rất) - Đại từ: chỉ người hoặc sự vật mà không cần gọi lại tên
I, she, it, they, someone - Từ hạn định: giúp xác định, biểu thị số lượng hoặc làm rõ danh từ
a, the, this, my, some, three - Giới từ: diễn đạt các mối quan hệ như nơi chốn, thời gian, hướng hoặc sự đi cùng
in (trong), after (sau), to (đến), with (với) - Liên từ: nối các từ, cụm từ hoặc mệnh đề
and (và), but (nhưng), because (vì), although (mặc dù)
Vai trò trong câu: yếu tố này làm nhiệm vụ gì ở đây?
Những thuật ngữ này mô tả cách một từ hoặc cụm từ hoạt động trong một câu cụ thể.
- Chủ ngữ: người, sự vật hoặc ý niệm mà câu đưa ra nhận định chính về nó
Sarah called Daniel. (Sarah đã gọi cho Daniel.) - Vị ngữ: điều mà câu nói về chủ ngữ
Sarah called Daniel. (Sarah đã gọi cho Daniel.) - Tân ngữ: người hoặc sự vật chịu tác động trực tiếp hoặc có liên quan chặt chẽ đến sự việc do động từ diễn đạt
Sarah called Daniel. (Sarah đã gọi cho Daniel.) - Bổ ngữ: bổ sung hoặc xác định ý nghĩa của chủ ngữ, tân ngữ hay một thành phần khác trong câu
Daniel is a teacher. (Daniel là giáo viên.)
Sarah seems tired. (Sarah có vẻ mệt.) - Thành phần bổ nghĩa: bổ sung thông tin về một từ hoặc cụm từ khác
the new student (học sinh mới)
the book on the table (cuốn sách trên bàn) - Trạng ngữ: cung cấp thông tin như thời gian, nơi chốn, cách thức, lý do hoặc mục đích
Sarah called yesterday. (Sarah đã gọi hôm qua.)
They met in Budapest. (Họ gặp nhau ở Budapest.)
Điểm khác biệt cốt lõi rất đơn giản:
Từ loại cho biết một yếu tố thuộc loại nào. Vai trò trong câu cho biết yếu tố đó làm nhiệm vụ gì trong câu này.
Danh từ
Danh từ thường gọi tên người, động vật, địa điểm, đồ vật, sự kiện hoặc ý niệm.
Sarah, teacher (giáo viên), dog (chó), London, table (bàn), meeting (cuộc họp), freedom (tự do)
Động từ
Động từ thường diễn đạt hành động, sự kiện, trạng thái hoặc mối quan hệ.
run (chạy), call (gọi), happen (xảy ra), know (biết), exist (tồn tại), be (là, ở, tồn tại)
Không phải động từ nào cũng mô tả một hành động có thể quan sát được.
Trong câu:
Daniel knows the answer. (Daniel biết câu trả lời.)
Knows là động từ, dù Daniel không thực hiện hành động thể chất nào.
Tính từ
Tính từ mô tả tính chất hoặc đặc điểm.
tall (cao), interesting (thú vị), difficult (khó), blue (xanh dương)
Chúng thường đứng trước danh từ:
an interesting book (một cuốn sách thú vị)
Nhưng chúng cũng có thể đứng sau các động từ như be (là) hoặc seem (có vẻ):
The book is interesting. (Cuốn sách rất thú vị.)
Trạng từ
Trạng từ có thể diễn đạt thời gian, nơi chốn, cách thức, tần suất, mức độ hoặc thái độ của người nói.
yesterday (hôm qua), here (ở đây), slowly (chậm rãi), often (thường xuyên), very (rất), probably (có lẽ)
Ví dụ:
Sarah arrived yesterday. (Sarah đã đến hôm qua.)
Daniel answered slowly. (Daniel trả lời chậm rãi.)
The answer is probably correct. (Câu trả lời có lẽ là đúng.)
Đại từ
Đại từ chỉ người hoặc sự vật mà không cần gọi lại tên.
I, you, she, he, it, we, they, someone
Thay vì lặp lại:
Sarah called Daniel. Sarah spoke to Daniel.
chúng ta có thể nói:
Sarah called Daniel. She spoke to him.
Từ hạn định
Từ hạn định giúp xác định chúng ta đang nói đến sự vật nào, có bao nhiêu hoặc thuộc về ai.
a, the, this, those, my, every, some
Ví dụ:
the book (cuốn sách đã được xác định)
my phone (điện thoại của tôi)
those students (những học sinh kia)
Giới từ
Giới từ diễn đạt các mối quan hệ về nơi chốn, thời gian, hướng, phương tiện và nhiều ý nghĩa khác.
in, on, at, with, from, to, after
Ví dụ:
in the room (trong phòng)
after lunch (sau bữa trưa)
with Daniel (với Daniel)
Liên từ
Liên từ nối các từ, cụm từ hoặc những ý hoàn chỉnh.
and (và), but (nhưng), or (hoặc), because (vì), although (mặc dù)
Ví dụ:
Sarah stayed home because she was tired. (Sarah ở nhà vì cảm thấy mệt.)
Những nhóm này mô tả một từ thuộc loại yếu tố ngữ pháp nào.
Nhưng chúng chưa cho biết từ đó giữ vai trò gì trong một câu cụ thể.
Cấp độ thứ hai: yếu tố này giữ vai trò gì?
Bây giờ, hãy xem câu sau:
Sarah called Daniel. (Sarah đã gọi cho Daniel.)
Chúng ta có thể mô tả các từ trong câu theo từ loại:
- Sarah là danh từ riêng;
- called là động từ;
- Daniel là danh từ riêng.
Nhưng chúng ta cũng có thể mô tả vai trò của chúng:
- Sarah là chủ ngữ;
- called Daniel tạo thành vị ngữ chính;
- Daniel là tân ngữ.
Đây là các vai trò trong câu, không phải từ loại.
Chủ ngữ
Chủ ngữ là yếu tố mà cấu trúc ngữ pháp của mệnh đề được tổ chức xoay quanh.
Chủ ngữ thường là người hoặc sự vật thực hiện hành động:
Sarah opened the window. (Sarah đã mở cửa sổ.)
Nhưng không phải lúc nào cũng vậy:
The window opened. (Cửa sổ mở ra.)
Daniel is tired. (Daniel đang mệt.)
Sarah heard a noise. (Sarah nghe thấy một tiếng động.)
Cửa sổ không chủ động làm gì cả. Daniel là người được mô tả trạng thái. Sarah trải nghiệm việc nghe thấy âm thanh chứ không cố ý thực hiện hành động đó.
Về mặt ngữ pháp, chúng vẫn là chủ ngữ.
Với người mới học, một định nghĩa hữu ích là:
Chủ ngữ là người, sự vật hoặc ý niệm mà câu đưa ra nhận định chính về nó.
Định nghĩa này không hoàn toàn phù hợp với mọi ngôn ngữ, nhưng đáng tin cậy hơn quan niệm rằng chủ ngữ luôn là bên “thực hiện hành động”.
Vị ngữ
Vị ngữ cho biết điều gì đó về chủ ngữ.
Sarah called Daniel. (Sarah đã gọi cho Daniel.)
The window opened. (Cửa sổ mở ra.)
Daniel is tired. (Daniel đang mệt.)
Sarah became a doctor. (Sarah đã trở thành bác sĩ.)
Vị ngữ có thể diễn đạt hành động, sự kiện, trạng thái, tính chất, danh tính hoặc sự thay đổi.
Tân ngữ
Tân ngữ có quan hệ chặt chẽ với động từ và thường là người hoặc sự vật chịu tác động của sự việc.
Sarah called Daniel. (Sarah đã gọi cho Daniel.)
Daniel opened the window. (Daniel đã mở cửa sổ.)
They discussed the problem. (Họ đã thảo luận về vấn đề đó.)
Thành phần bổ nghĩa
Thành phần bổ nghĩa bổ sung thông tin về một yếu tố khác.
the new student (học sinh mới)
Daniel’s old phone (chiếc điện thoại cũ của Daniel)
the book on the table (cuốn sách trên bàn)
Thành phần bổ nghĩa có thể là một từ đơn lẻ hoặc một cụm từ lớn hơn.
Trạng ngữ
Trạng ngữ cung cấp thông tin về các hoàn cảnh như thời gian, nơi chốn, cách thức, lý do hoặc mục đích.
Sarah called yesterday. (Sarah đã gọi hôm qua.)
They met in Budapest. (Họ gặp nhau ở Budapest.)
Daniel answered carefully. (Daniel trả lời cẩn thận.)
We stayed home because it was raining. (Chúng tôi ở nhà vì trời đang mưa.)
Một điểm quan trọng là trạng ngữ không nhất thiết phải là trạng từ.
Hãy so sánh:
Sarah called yesterday. (Sarah đã gọi hôm qua.)
Sarah called after lunch. (Sarah đã gọi sau bữa trưa.)
Sarah called last week. (Sarah đã gọi vào tuần trước.)
Những cách diễn đạt này có hình thức ngữ pháp khác nhau:
- yesterday là trạng từ;
- after lunch là cụm giới từ;
- last week là cụm danh từ.
Nhưng cả ba đều giữ vai trò tương tự trong câu: cho biết Sarah gọi vào lúc nào.
Cùng một từ loại có thể đảm nhận những vai trò khác nhau
Hãy xem tên Daniel:
Daniel called Sarah. (Daniel đã gọi cho Sarah.)
Sarah called Daniel. (Sarah đã gọi cho Daniel.)
Sarah spoke to Daniel. (Sarah đã nói chuyện với Daniel.)
This is Daniel’s book. (Đây là sách của Daniel.)
Daniel là danh từ riêng trong mọi câu.
Nhưng vai trò của nó thay đổi:
- chủ ngữ;
- tân ngữ;
- một phần của cụm giới từ;
- chủ thể sở hữu.
Đây là ý chính:
Từ loại cho biết một yếu tố thuộc loại nào. Vai trò trong câu cho biết yếu tố đó làm nhiệm vụ gì ở đây.
Nguyên tắc này cũng áp dụng cho tính từ.
the tired student (người học sinh đang mệt)
The student is tired. (Người học sinh đang mệt.)
Tired là tính từ trong cả hai ví dụ.
Ở ví dụ thứ nhất, nó bổ nghĩa cho danh từ student.
Ở ví dụ thứ hai, nó góp phần tạo nên nhận định về người học sinh.
Từ loại không thay đổi, nhưng vị trí của từ trong cấu trúc câu thì khác.
Đôi khi ngay cả từ loại cũng có thể thay đổi
Sự phân biệt này trở nên thú vị hơn đôi chút trong tiếng Anh, vì cùng một hình thức chữ viết đôi khi có thể thuộc những từ loại khác nhau.
Hãy xem từ call:
I received a call. (Tôi nhận được một cuộc gọi.)
Please call me. (Vui lòng gọi cho tôi.)
Trong câu thứ nhất, call là danh từ.
Trong câu thứ hai, nó là động từ.
Hoặc từ email:
I sent an email. (Tôi đã gửi một email.)
Please email the document. (Vui lòng gửi tài liệu qua email.)
Hoặc từ clean:
a clean room (một căn phòng sạch sẽ)
Please clean the room. (Vui lòng dọn phòng.)
Tiếng Anh thường cho phép từ chuyển sang từ loại khác mà không cần thêm đuôi từ dễ nhận thấy.
Điều này có nghĩa là ngay cả câu hỏi “Từ này thuộc từ loại nào?” đôi khi cũng cần thêm ngữ cảnh mới trả lời được.
Một câu hỏi phù hợp hơn là:
Từ này đang được dùng như thế nào trong câu này?
Làm sao biết ai đang làm gì?
Khi đã hiểu sự khác biệt giữa từ loại và vai trò trong câu, một câu hỏi khác sẽ xuất hiện:
Một ngôn ngữ thể hiện bằng cách nào rằng bên tham gia nào là chủ ngữ, tân ngữ, bên tiếp nhận hoặc thành phần khác của sự việc?
Các ngôn ngữ có thể sử dụng nhiều công cụ:
- trật tự từ;
- đuôi gắn vào từ;
- giới từ hoặc hậu giới từ;
- tiểu từ;
- sự biến đổi của động từ;
- các dạng đại từ;
- những cấu trúc câu đặc biệt;
- ý nghĩa và ngữ cảnh.
Hầu hết các ngôn ngữ sử dụng đồng thời nhiều dấu hiệu trong số này.
Nhưng chúng không phân chia nhiệm vụ theo cùng một cách.
Tiếng Anh: vị trí đặc biệt quan trọng
Tiếng Anh thường sử dụng trật tự:
Chủ ngữ – Động từ – Tân ngữ
Hãy so sánh:
Sarah called Daniel. (Sarah đã gọi cho Daniel.)
Daniel called Sarah. (Daniel đã gọi cho Sarah.)
Các tên riêng không thay đổi hình thức. Vị trí của chúng cho biết ai gọi cho ai.
Tuy nhiên, tiếng Anh không chỉ dựa vào trật tự từ.
Đại từ cũng cung cấp dấu hiệu:
She called him.
He called her.
Và câu có thể được tổ chức lại:
Sarah encouraged Daniel. (Sarah đã động viên Daniel.)
Daniel was encouraged by Sarah. (Daniel đã được Sarah động viên.)
Trong câu thứ hai, Daniel trở thành chủ ngữ ngữ pháp, dù vẫn là người nhận được lời động viên.
Trật tự từ đóng vai trò thiết yếu trong tiếng Anh, nhưng hoạt động kết hợp với đại từ, trợ động từ, giới từ và cấu trúc câu.
Tiếng Pháp và Tây Ban Nha: mô hình quen thuộc với những khác biệt quan trọng
Tiếng Pháp và tiếng Tây Ban Nha thường sử dụng cùng trật tự cơ bản SVO (chủ ngữ – động từ – tân ngữ) như tiếng Anh.
Tiếng Pháp:
Sarah appelle Daniel. (Sarah gọi cho Daniel.)
Tiếng Tây Ban Nha:
Sara llamó a Daniel. (Sara đã gọi cho Daniel.)
Nhưng cả hai ngôn ngữ đều bổ sung những dấu hiệu khác.
Trong tiếng Pháp, đại từ tân ngữ thường đứng trước động từ:
Sarah **l’**appelle.
“Sarah đang gọi cho người đó.”
Trong tiếng Tây Ban Nha, đuôi động từ thường cung cấp thông tin về chủ ngữ:
Llamé a Daniel.
“Tôi đã gọi cho Daniel.”
Câu tiếng Tây Ban Nha này không cần một từ riêng tương đương với I (tôi), vì dạng động từ đã thể hiện thông tin đó.
Tiếng Tây Ban Nha cũng thường đặt a trước tân ngữ chỉ một người cụ thể:
Sara llamó a Daniel.
Như vậy, ngay cả những ngôn ngữ châu Âu có quan hệ gần gũi cũng không tổ chức cùng một thông tin theo cách hoàn toàn giống nhau.
Tiếng Đức: cả trật tự từ lẫn cách đều quan trọng
Tiếng Đức là cầu nối hữu ích giữa tiếng Anh và những ngôn ngữ có hệ thống cách phong phú hơn.
Hãy so sánh các mạo từ:
der Mann
den Mann
Hình thức của mạo từ có thể giúp cho biết cụm danh từ đang giữ vai trò chủ ngữ hay tân ngữ.
Tiếng Đức cũng có những quy tắc chặt chẽ về vị trí của động từ, đặc biệt trong mệnh đề chính và mệnh đề phụ.
Điều này có nghĩa là người học tiếng Đức phải chú ý đồng thời đến:
- vị trí của các thành phần trong câu;
- sự biến đổi của mạo từ, đại từ và đôi khi cả danh từ hoặc tính từ.
Tiếng Đức không phụ thuộc nhiều vào vị trí như tiếng Anh, nhưng trật tự từ vẫn hoàn toàn không phải là tùy ý.
Tiếng Hungary và Nga: đuôi từ mang nhiều thông tin hơn
Tiếng Hungary và tiếng Nga sử dụng dấu hiệu đánh dấu cách rộng rãi hơn tiếng Anh.
Trong tiếng Hungary, tân ngữ trực tiếp thường được đánh dấu bằng -t:
Sarah felhívta Danielt.
“Sarah đã gọi cho Daniel.”
Vì đuôi từ đánh dấu Daniel là tân ngữ, cụm từ này có thể chuyển sang vị trí khác mà không trở thành chủ ngữ.
Nhưng trật tự mới có thể làm thay đổi điểm nhấn.
Một câu có thể làm nổi bật:
- ai thực hiện hành động;
- hành động tác động đến ai;
- thông tin nào là mới;
- điều gì đang được đối chiếu.
Tiếng Nga cũng biến đổi hình thức của danh từ, đại từ và tính từ theo cách.
Điều này cho phép trật tự từ biến đổi đa dạng hơn so với tiếng Anh, nhưng trật tự từ trong tiếng Nga vẫn truyền tải trọng tâm và cấu trúc thông tin.
Vì vậy, nên nói rằng tiếng Hungary và tiếng Nga có trật tự từ linh hoạt hơn, chứ không phải hoàn toàn tự do.
Đuôi từ xác định nhiều mối quan hệ ngữ pháp, còn trật tự từ thường góp phần định hình thông điệp.
Tiếng Trung Quan thoại: ít đuôi từ, dựa nhiều hơn vào trật tự từ và ngữ cảnh
Tiếng Trung Quan thoại có tương đối ít biến tố.
Động từ thường không biến đổi theo ngôi của chủ ngữ, và danh từ không sử dụng hệ thống cách như tiếng Nga hay tiếng Hungary.
Trật tự cơ bản phổ biến là SVO:
chủ ngữ – động từ – tân ngữ
Do đó, vị trí là một dấu hiệu quan trọng.
Nhưng tiếng Quan thoại không đơn thuần là một chuỗi từ cố định, không biến đổi.
Ngôn ngữ này còn sử dụng:
- tiểu từ;
- dấu hiệu đánh dấu thể;
- cấu trúc chủ đề;
- loại từ;
- những cấu trúc đặc biệt;
- ngữ cảnh.
Một câu có thể bắt đầu bằng một chủ đề không trùng với chủ ngữ ngữ pháp. Một số cấu trúc cũng có thể đặt tân ngữ trước động từ chính.
Tiếng Quan thoại cho thấy một ngôn ngữ có thể có ít biến tố mà vẫn sở hữu hệ thống ngữ pháp phong phú và được tổ chức chặt chẽ.
Tiếng Nhật và Hàn: các yếu tố đánh dấu đứng sau cụm danh từ
Tiếng Nhật và tiếng Hàn thường đặt động từ gần cuối câu.
Trật tự điển hình của hai ngôn ngữ là:
Chủ ngữ – Tân ngữ – Động từ
Cả hai đều sử dụng những yếu tố ngắn đứng sau cụm danh từ để giúp xác định vai trò của chúng.
Ví dụ, trong tiếng Nhật:
- -ga thường đánh dấu một cụm từ liên quan đến chủ ngữ;
- -o thường đánh dấu tân ngữ trực tiếp;
- -wa thường đánh dấu chủ đề hoặc sự đối chiếu.
Một ví dụ đơn giản hóa là:
Sara-ga Daniel-o hometa.
“Sarah đã khen Daniel.”
Các yếu tố đánh dấu giúp cho biết mỗi tên riêng giữ vai trò gì.
Tiếng Hàn cũng có những yếu tố đánh dấu chủ ngữ, tân ngữ và chủ đề tương tự.
Tuy nhiên, đôi khi những yếu tố này có thể được lược bỏ trong giao tiếp thân mật khi ý định diễn đạt đã rõ. Khi đó, người nghe dựa nhiều hơn vào ngữ cảnh, trật tự từ và những điều các bên cùng biết.
Chủ đề cũng không phải lúc nào cũng trùng với chủ ngữ — đây là một điểm quan trọng trong cả hai ngôn ngữ.
Tiếng Ả Rập: cùng một tên gọi, nhiều đặc điểm ngữ pháp khác nhau
Cần thận trọng đôi chút khi nói về tiếng Ả Rập, vì tiếng Ả Rập trang trọng trong văn viết không hoàn toàn giống các biến thể được dùng trong giao tiếp hằng ngày.
Tiếng Ả Rập trang trọng có thể sử dụng:
- trật tự từ;
- sự hòa hợp ngữ pháp thể hiện ở động từ;
- các dạng đại từ;
- giới từ;
- đuôi cách trong lối dùng đặc biệt trau chuốt hoặc được ghi đầy đủ dấu.
Cả mô hình động từ – chủ ngữ – tân ngữ lẫn chủ ngữ – động từ – tân ngữ đều có thể xuất hiện.
Trong văn viết thông thường, các dấu ghi nguyên âm ngắn — và do đó nhiều dấu hiệu phân biệt cách thể hiện trên chữ viết — thường bị lược bỏ.
Trong các biến thể tiếng Ả Rập dùng trong giao tiếp hằng ngày, hệ thống đuôi cách cũ cũng ít nổi bật hơn nhiều hoặc phần lớn không còn được sử dụng.
Vì vậy, không có một câu trả lời đơn giản duy nhất cho câu hỏi “Tiếng Ả Rập đánh dấu chủ ngữ và tân ngữ như thế nào?”. Câu trả lời phụ thuộc một phần vào việc chúng ta đang nói đến dạng tiếng Ả Rập nào.
Tiếng Hindi: các yếu tố đánh dấu đứng sau danh từ
Tiếng Hindi thường đặt động từ ở cuối câu và hay sử dụng các yếu tố đứng sau danh từ, gọi là hậu giới từ.
Tiếng Anh nói:
with Daniel (với Daniel)
Tiếng Hindi tuân theo mô hình chung:
Daniel with (Daniel + “với”)
Một số yếu tố đánh dấu cũng có thể xác định bên tiếp nhận, tân ngữ cụ thể hoặc bên tham gia có vai trò tác thể trong một số cấu trúc quá khứ.
Nhưng những yếu tố này không được thêm vào một cách máy móc trong mọi câu. Cách dùng của chúng phụ thuộc vào các yếu tố như:
- bên tham gia có phải là người hay không;
- đối tượng đó có cụ thể hoặc đã được biết đến hay không;
- loại động từ;
- sự việc có được nhìn nhận là đã hoàn tất hay không.
Tiếng Hindi nhắc chúng ta rằng vai trò ngữ pháp không phải lúc nào cũng được đánh dấu theo cùng một cách ở mọi thì và mọi cấu trúc.
Các ngôn ngữ phân chia nhiệm vụ theo những cách khác nhau
Chúng ta dễ có xu hướng chia ngôn ngữ thành những cặp đối lập đơn giản:
- ngôn ngữ dựa vào trật tự từ và ngôn ngữ dựa vào cách;
- ngôn ngữ có trật tự cứng nhắc và ngôn ngữ có trật tự tự do;
- ngôn ngữ đơn giản và ngôn ngữ phức tạp.
Thực tế thú vị hơn thế.
Tiếng Anh giao phần lớn nhiệm vụ cho vị trí.
Tiếng Hungary và tiếng Nga thể hiện nhiều thông tin hơn qua hình thức danh từ.
Tiếng Tây Ban Nha chia sẻ nhiệm vụ giữa trật tự từ, đuôi động từ, đại từ và dấu hiệu đánh dấu tân ngữ.
Tiếng Đức sử dụng cả trật tự từ lẫn cách.
Tiếng Quan thoại dựa vào vị trí, cấu trúc, tiểu từ và ngữ cảnh.
Tiếng Nhật và tiếng Hàn thường đặt các yếu tố đánh dấu ngữ pháp sau danh từ.
Tiếng Ả Rập kết hợp những công cụ khác nhau tùy theo biến thể và ngữ cảnh.
Không ngôn ngữ nào chỉ sử dụng một dấu hiệu duy nhất.
Chúng giải quyết những vấn đề giao tiếp tương tự bằng cách phân bổ thông tin theo những cách khác nhau.
Người học ngôn ngữ nên chú ý điều gì?
Khi đọc hoặc nghe một ngôn ngữ mới, đừng chỉ tìm các từ vựng riêng lẻ.
Hãy đặt một vài câu hỏi về cấu trúc.
Đây là yếu tố thuộc loại nào?
Đó là danh từ, động từ, tính từ, đại từ, giới từ hay một từ loại khác?
Nó giữ vai trò gì ở đây?
Đó là chủ ngữ, tân ngữ, phần mô tả, thành phần bổ nghĩa, bên tiếp nhận hay thông tin về thời gian và nơi chốn?
Dấu hiệu nào cho biết vai trò đó?
Hãy tìm:
- vị trí;
- đuôi từ;
- mạo từ;
- các dạng đại từ;
- tiểu từ;
- giới từ hoặc hậu giới từ;
- sự biến đổi của động từ;
- ngữ cảnh xung quanh.
Câu mang tính trung hòa hay đang nhấn mạnh điều gì?
Một trật tự khác có thể không làm thay đổi việc ai làm gì, nhưng có thể làm thay đổi điều người nói muốn làm nổi bật.
Điều này đặc biệt quan trọng trong những ngôn ngữ có trật tự từ linh hoạt.
Ý chính cần nhớ
Ngữ pháp trở nên dễ hiểu hơn nhiều khi chúng ta tách riêng hai câu hỏi:
Từ hoặc cụm từ này thuộc loại nào?
và:
Nó giữ vai trò gì trong câu này?
Một danh từ không mặc nhiên là chủ ngữ.
Chủ ngữ không phải lúc nào cũng là bên chủ động thực hiện hành động.
Tính từ không chỉ đứng trước danh từ.
Cùng một vai trò trong câu có thể được thể hiện bằng những loại cụm từ khác nhau.
Và không phải ngôn ngữ nào cũng dùng cùng những dấu hiệu để cho biết ai đã làm gì với ai.
Khi bắt đầu nhìn ngữ pháp như một hệ thống gồm từ loại, vai trò và dấu hiệu, chúng ta sẽ không còn thấy nó giống một danh sách dài những quy tắc tùy tiện.
Các ngôn ngữ khác nhau, nhưng những câu hỏi mà chúng cần trả lời lại giống nhau đến bất ngờ.
Tìm hiểu sâu hơn
Bài viết này cung cấp một sơ đồ định hướng thiết thực về những ý chính. Các khía cạnh phân biệt đầy đủ còn nhiều sắc thái hơn, đặc biệt khi chúng ta so sánh những ngôn ngữ có hệ thống ngữ pháp rất khác nhau.
Hãy đọc tiếp phần đầu tiên trong loạt bài chuyên sâu của chúng tôi:
Bài viết đi sâu vào từ loại, chức năng trong câu, vị ngữ, bổ ngữ, vai trò ngữ nghĩa và những giới hạn của việc áp dụng trực tiếp các phạm trù ngữ pháp tiếng Anh cho mọi ngôn ngữ.
