Doğrudan ve dolaylı anlatım
Birinin sözlerini aynen mi aktarıyoruz, yoksa ne söylediğini mi anlatıyoruz?
Anlamı
Birinin sözlerini aynen aktarabilir veya verdiği mesajı kendi sözlerimizle anlatabiliriz. Sözleri aynen aktarmaya doğrudan anlatım denir. Mesajı kendi cümlemiz içinde aktarmaya dolaylı anlatım denir; düşünceler ve sorular da böyle aktarılabilir. Diller bu aktarımları farklı biçimde gösterir. Bazılarında bunlara özgü fiil biçimleri yoktur. Görüşün kime ait olduğu, bir görüşün sahibini belirtir. Bu bölüm ise söz ve düşüncelerin nasıl aktarıldığıyla ilgilidir.
Nasıl fark edilir?
Başkasına ait söz veya düşüncelere bak. Aynen alıntılanmış mı, yoksa aktaran kişinin kendi cümlesine mi yerleştirilmiş?
Ana dilinizde
Doğrudan anlatım, birinin sözlerini aynen aktarır. Çoğu zaman demek veya diye kullanılır. Dolaylı anlatım ise mesajı -dik veya -ecek gibi biçimlerle aktarır. Bu biçimler, eylemin kiminle ilgili olduğunu ve cümledeki görevini gösteren ekler alır. Evet veya hayır cevabı bekleyen sorular, dolaylı anlatımda çoğunlukla olup olmadığını gibi iki seçeneği birlikte sunan kalıplarla aktarılır. Zamirler ve zaman bildiren sözcükler, aktaran kişinin bakış açısına göre seçilir. Aktarma fiilinin geçmiş zamanda olması, aktarılan fiilin zamanını kendiliğinden değiştirmez.
Ayşe, “Yarın geleceğim,” dedi.
Alıntıdaki sözler, Ayşe'nin birinci kişi ekini ve kendi konuşma anına göre kullandığı yarın sözcüğünü korur.
Ayşe ertesi gün geleceğini söyledi.
Geleceğini, Ayşe'nin gelecekteki eylemini aktarır. Üçüncü kişi iyelik ekini ve nesneyi işaretleyen hâl ekini içerir.
Emre hazır olup olmadığımızı sordu.
Olup olmadığımızı, hazır olma ve olmama seçeneklerini dolaylı anlatımla aktarılan bir soru olarak sunar.
Öğrenilen dilinizde
İngilizce, doğrudan anlatımda sözleri alıntılar. Dolaylı anlatımda mesajı say veya ask gibi fiillerle aktarır. Aktarma fiili geçmiş zamandaysa aktarılan fiil de çoğu zaman geçmiş bir biçime geçer. Ancak mesaj hâlâ doğruysa bu değişiklik her zaman gerekmez. Dolaylı anlatımla aktarılan sorularda normal olarak bildirme cümlesindeki sözcük dizilişi kullanılır; doğrudan sorunun dizilişi kullanılmaz.
Anna said, "I am tired."
Anna, “Yorgunum,” dedi.
Alıntı, Anna'nın sözlerini doğrudan verir.
Anna said that she was tired.
Anna yorgun olduğunu söyledi.
I yerine she kullanılır. Geçmiş zamanlı aktarma fiilinden sonra am, was biçimine geçer.
Ben asked where I lived.
Ben nerede yaşadığımı sordu.
Aktarılan soruda özne fiilden önce gelir ve did kullanılmaz.
Türkçede geçmiş zamanlı bir aktarma fiili, aktarılan fiilin zamanını otomatik olarak değiştirmez. Bu yüzden İngilizcede beklenen zaman değişikliği atlanabilir: *Anna said that she is tired. → Anna said that she was tired. Mesaj hâlâ geçerliyse is de uygun olabilir; ancak geçmişteki durumu aktarırken was beklenir. Aktarılan sorularda da doğrudan sorunun dizilişini korumamak gerekir.