Prosty przewodnik po gramatyce różnych języków
Gramatyka często wydaje się bardziej skomplikowana, niż jest w rzeczywistości. Jednym z powodów jest to, że używamy różnych nazw do opisywania różnych poziomów zdania, ale nie zawsze wyjaśniamy, jak te poziomy się ze sobą łączą.
Rzeczownik to nie to samo co podmiot.
Czasownik nie zawsze stanowi całą część orzeczeniową zdania.
Przymiotnik nie zawsze występuje bezpośrednio przed rzeczownikiem.
A podmiotem zdania nie zawsze jest osoba świadomie wykonująca jakąś czynność.
Dobra wiadomość jest taka, że jedno proste rozróżnienie może znacznie ułatwić zrozumienie wielu objaśnień gramatycznych.
Analizując słowo lub wyrażenie, warto zadać dwa osobne pytania:
Co to za rodzaj elementu?
oraz:
Jaką funkcję pełni w tym zdaniu?
Pierwsze pytanie dotyczy części mowy, nazywanych też klasami wyrazów.
Drugie dotyczy ról w zdaniu, czyli funkcji składniowych.
Te dwa poziomy są ze sobą powiązane, ale nie są tym samym.
Pierwszy poziom: co to za część mowy?
Słowa można grupować według tego, jak zachowują się w danym języku.
Takie grupy tradycyjnie nazywamy częściami mowy.
Wiele z nich jest już zapewne dobrze znanych.
Dwa poziomy w skrócie
Zanim przejdziemy do szczegółów, warto zestawić te dwa poziomy obok siebie.
Klasy wyrazów: co to za rodzaj elementu?
Te nazwy określają, do jakiej kategorii gramatycznej należy słowo.
- Rzeczownik: nazywa osobę, miejsce, rzecz, zdarzenie lub pojęcie
Sarah, miasto, książka, spotkanie, wolność - Czasownik: wyraża czynność, zdarzenie, stan lub relację
biec, wołać, wydarzyć się, wiedzieć, być - Przymiotnik: opisuje cechę lub właściwość
duży, interesujący, zmęczony - Przysłówek: może określać czas, miejsce, sposób, częstotliwość lub stopień
wczoraj, tutaj, powoli, często, bardzo - Zaimek: odnosi się do kogoś lub czegoś bez ponownego nazywania tej osoby lub rzeczy
ja, ona, ono, oni, ktoś - Określnik: pomaga wskazać, policzyć lub sprecyzować to, do czego odnosi się rzeczownik
angielskie: a, the, this, my, some, three - Przyimek: wyraża relację dotyczącą na przykład miejsca, czasu, kierunku lub towarzyszenia
w, po, do, z - Spójnik: łączy wyrazy, wyrażenia lub zdania składowe
i, ale, ponieważ, chociaż
Funkcje składniowe: jaką rolę pełni dany element?
Te nazwy opisują, jak słowo lub wyrażenie funkcjonuje w konkretnym zdaniu.
- Podmiot: osoba, rzecz lub pojęcie, o których zdanie przekazuje główną informację
Sarah zawołała Daniela. - Część orzeczeniowa (predykat): to, co zdanie mówi o podmiocie
Sarah zawołała Daniela. - Dopełnienie: osoba lub rzecz, której bezpośrednio dotyczy zdarzenie wyrażone przez czasownik lub która jest w nie zaangażowana
Sarah zawołała Daniela. - Uzupełnienie: dopełnia lub określa znaczenie podmiotu, dopełnienia albo innego elementu zdania
Daniel jest nauczycielem.
Sarah wydaje się zmęczona. - Modyfikator (określenie): dodaje informacje o innym słowie lub wyrażeniu
nowy uczeń
książka na stole - Okolicznik: podaje informacje takie jak czas, miejsce, sposób, przyczyna lub cel
Sarah zadzwoniła wczoraj.
Spotkali się w Budapeszcie.
Najważniejsza różnica jest prosta:
Część mowy mówi nam, do jakiej kategorii należy dany element. Funkcja składniowa mówi nam, jaką rolę pełni on w tym zdaniu.
Rzeczowniki
Rzeczowniki zazwyczaj nazywają ludzi, zwierzęta, miejsca, przedmioty, zdarzenia lub pojęcia.
Sarah, nauczyciel, pies, Londyn, stół, spotkanie, wolność
Czasowniki
Czasowniki zazwyczaj wyrażają czynności, zdarzenia, stany lub relacje.
biec, wołać, wydarzyć się, wiedzieć, istnieć, być
Nie każdy czasownik opisuje widoczną czynność.
W zdaniu:
Daniel zna odpowiedź.
Zna jest czasownikiem, mimo że Daniel nie wykonuje żadnej fizycznej czynności.
Przymiotniki
Przymiotniki opisują cechy lub właściwości.
wysoki, interesujący, trudny, niebieski
Często występują przed rzeczownikiem:
interesująca książka
Mogą jednak występować również po czasownikach takich jak być czy wydawać się:
Książka jest interesująca.
Przysłówki
Przysłówki mogą określać czas, miejsce, sposób, częstotliwość, stopień lub nastawienie osoby mówiącej.
wczoraj, tutaj, powoli, często, bardzo, prawdopodobnie
Przykłady:
Sarah przyjechała wczoraj.
Daniel odpowiedział powoli.
Odpowiedź jest prawdopodobnie poprawna.
Zaimki
Zaimki odnoszą się do osób lub rzeczy bez ponownego ich nazywania.
ja, ty, ona, on, ono, my, oni, ktoś
Zamiast powtarzać:
Sarah zawołała Daniela. Sarah rozmawiała z Danielem.
możemy powiedzieć:
Sarah zawołała Daniela. Ona rozmawiała z nim.
Określniki
Określniki pomagają ustalić, o którą rzecz chodzi, ile jest danych rzeczy lub do kogo należą.
Angielskie: a, the, this (ten), those (tamci), my (mój), every (każdy), some (jakiś)
Przykłady:
the book (książka)
my phone (mój telefon)
those students (tamci uczniowie)
Przyimki
Przyimki wyrażają relacje dotyczące miejsca, czasu, kierunku, środka, za pomocą którego coś się odbywa, i wielu innych kwestii.
w, na, przy, z, od, do, po
Przykłady:
w pokoju
po obiedzie
z Danielem
Spójniki
Spójniki łączą wyrazy, wyrażenia lub całe myśli.
i, ale, lub, ponieważ, chociaż
Przykład:
Sarah została w domu, ponieważ była zmęczona.
Te kategorie opisują, jakiego rodzaju elementem gramatycznym jest dane słowo.
Nie mówią jednak jeszcze, jaką funkcję pełni ono w konkretnym zdaniu.
Drugi poziom: jaką funkcję pełni dany element?
Przyjrzyjmy się teraz temu zdaniu:
Sarah zawołała Daniela.
Możemy opisać występujące w nim słowa według ich kategorii:
- Sarah to rzeczownik będący nazwą własną;
- zawołała to czasownik;
- Daniela to forma rzeczownika będącego nazwą własną.
Możemy też opisać ich funkcje:
- Sarah to podmiot;
- zawołała Daniela tworzy część orzeczeniową zdania;
- Daniela to dopełnienie.
Są to funkcje składniowe, a nie części mowy.
Podmiot
Podmiot to element, wokół którego zdanie jest zorganizowane pod względem gramatycznym.
Często jest nim osoba lub rzecz wykonująca jakąś czynność:
Sarah otworzyła okno.
Ale nie zawsze:
Okno się otworzyło.
Daniel jest zmęczony.
Sarah usłyszała hałas.
Okno nie robi niczego celowo. Daniel jest opisywany. Sarah doświadcza wrażenia słuchowego, zamiast świadomie wykonywać czynność.
Mimo to wszystkie te elementy są podmiotami gramatycznymi.
Na początek przydatna jest taka definicja:
Podmiot to osoba, rzecz lub pojęcie, o których zdanie przekazuje główną informację.
Nie jest to definicja idealna dla każdego języka, ale sprawdza się lepiej niż stwierdzenie, że podmiot zawsze „wykonuje czynność”.
Część orzeczeniowa (predykat)
Część orzeczeniowa mówi nam coś o podmiocie.
Sarah zawołała Daniela.
Okno się otworzyło.
Daniel jest zmęczony.
Sarah została lekarką.
Część orzeczeniowa może wyrażać czynność, zdarzenie, stan, cechę, tożsamość lub zmianę.
Dopełnienie
Dopełnienie jest ściśle związane z czasownikiem i często oznacza osobę lub rzecz, na którą oddziałuje dane zdarzenie.
Sarah zawołała Daniela.
Daniel otworzył okno.
Omówili problem.
Modyfikator
Modyfikator dodaje informacje o innym elemencie.
nowy uczeń
stary telefon Daniela
książka na stole
Modyfikatorami mogą być pojedyncze słowa lub bardziej rozbudowane wyrażenia.
Okolicznik
Okolicznik podaje informacje o okolicznościach takich jak czas, miejsce, sposób, przyczyna lub cel.
Sarah zadzwoniła wczoraj.
Spotkali się w Budapeszcie.
Daniel odpowiedział ostrożnie.
Zostaliśmy w domu, ponieważ padało.
Co ważne, okolicznik nie musi być przysłówkiem.
Warto porównać:
Sarah zadzwoniła wczoraj.
Sarah zadzwoniła po obiedzie.
Sarah zadzwoniła w zeszłym tygodniu.
Te wyrażenia mają różną budowę gramatyczną:
- wczoraj to przysłówek;
- po obiedzie to wyrażenie przyimkowe;
- w zeszłym tygodniu to również wyrażenie przyimkowe; jego angielski odpowiednik last week jest grupą rzeczownikową.
Wszystkie trzy pełnią jednak podobną funkcję składniową: mówią nam, kiedy Sarah zadzwoniła.
Ta sama część mowy może pełnić różne funkcje
Przyjrzyjmy się imieniu Daniel:
Daniel zawołał Sarah.
Sarah zawołała Daniela.
Sarah rozmawiała z Danielem.
To książka Daniela.
W każdym zdaniu Daniel pozostaje rzeczownikiem będącym nazwą własną.
Zmienia się jednak jego rola:
- podmiot;
- dopełnienie;
- część wyrażenia przyimkowego;
- określenie posiadacza.
To najważniejsza zasada:
Część mowy mówi nam, do jakiej kategorii należy dany element. Funkcja składniowa mówi nam, jaką rolę pełni on w danym zdaniu.
Ta sama zasada dotyczy przymiotników.
zmęczony uczeń
Uczeń jest zmęczony.
W obu przykładach zmęczony jest przymiotnikiem.
W pierwszym określa rzeczownik uczeń.
W drugim współtworzy informację przekazywaną o uczniu.
Kategoria wyrazu pozostaje taka sama, ale zmienia się jego miejsce w strukturze zdania.
Czasem zmienia się nawet część mowy
W języku angielskim to rozróżnienie staje się nieco ciekawsze, ponieważ słowo o tym samym zapisie może należeć do różnych części mowy.
Weźmy słowo call:
I received a call. (Odebrałam telefon.)
Please call me. (Proszę do mnie zadzwonić.)
W pierwszym zdaniu call jest rzeczownikiem.
W drugim jest czasownikiem.
Inny przykład to email:
I sent an email. (Wysłałam e-mail.)
Please email the document. (Proszę wysłać dokument e-mailem.)
Albo clean:
a clean room (czysty pokój)
Please clean the room. (Proszę posprzątać pokój.)
W angielskim słowa często mogą zmieniać kategorię bez dodawania widocznej końcówki.
Oznacza to, że nawet pytanie „Jaką częścią mowy jest to słowo?” wymaga czasem szerszego kontekstu.
Lepiej zapytać:
Jak to słowo jest użyte w tym zdaniu?
Skąd wiadomo, kto co robi?
Gdy rozumiemy już różnicę między kategorią wyrazu a jego funkcją składniową, pojawia się kolejne pytanie:
Jak język pokazuje, który uczestnik zdarzenia jest podmiotem, dopełnieniem, odbiorcą lub pełni inną rolę?
Języki mają do dyspozycji kilka narzędzi:
- szyk wyrazów;
- końcówki dodawane do wyrazów;
- przyimki lub poimki;
- partykuły;
- zmiany formy czasownika;
- formy zaimków;
- specjalne konstrukcje zdaniowe;
- znaczenie i kontekst.
Większość języków wykorzystuje kilka takich sygnałów jednocześnie.
Nie wszystkie jednak rozdzielają między nie zadania w ten sam sposób.
Angielski: pozycja ma szczególne znaczenie
W języku angielskim typowy szyk to:
Podmiot – Czasownik – Dopełnienie
Warto porównać:
Sarah called Daniel. (Sarah zadzwoniła do Daniela.)
Daniel called Sarah. (Daniel zadzwonił do Sarah.)
W angielskich zdaniach imiona nie zmieniają formy. To ich pozycja mówi nam, kto do kogo zadzwonił.
Angielski nie opiera się jednak wyłącznie na szyku wyrazów.
Wskazówek dostarczają też zaimki:
She called him. (Ona zadzwoniła do niego.)
He called her. (On zadzwonił do niej.)
Można też zmieniać budowę zdania:
Sarah encouraged Daniel. (Sarah zachęciła Daniela.)
Daniel was encouraged by Sarah. (Daniel został zachęcony przez Sarah.)
W drugim zdaniu Daniel staje się podmiotem gramatycznym, choć nadal jest osobą, do której skierowana jest zachęta.
Szyk wyrazów jest w angielskim kluczowy, ale współdziała z zaimkami, czasownikami posiłkowymi, przyimkami i strukturą zdania.
Francuski i hiszpański: znane schematy, ważne różnice
Francuski i hiszpański często stosują ten sam podstawowy szyk SVO co angielski: podmiot–czasownik–dopełnienie.
Francuski:
Sarah appelle Daniel.
Hiszpański:
Sara llamó a Daniel.
Oba języki wykorzystują jednak również inne sygnały.
We francuskim zaimki pełniące funkcję dopełnienia zwykle pojawiają się przed czasownikiem:
Sarah **l’**appelle.
„Sarah do niego dzwoni”.
W hiszpańskim końcówka czasownika często dostarcza informacji o podmiocie:
Llamé a Daniel.
„Zadzwoniłam do Daniela”.
Hiszpańskie zdanie nie wymaga osobnego słowa oznaczającego ja, ponieważ forma czasownika już przekazuje tę informację.
W hiszpańskim często pojawia się również a przed dopełnieniem oznaczającym konkretną osobę:
Sara llamó a Daniel.
Nawet blisko spokrewnione języki europejskie nie organizują więc tych samych informacji w dokładnie taki sam sposób.
Niemiecki: liczą się zarówno szyk, jak i przypadki
Niemiecki stanowi dobry pomost między angielskim a językami o bardziej rozbudowanych systemach przypadków.
Warto porównać rodzajniki:
der Mann
den Mann
Forma rodzajnika może pomóc ustalić, czy grupa rzeczownikowa pełni funkcję podmiotu, czy dopełnienia.
W niemieckim obowiązują też ścisłe zasady dotyczące pozycji czasownika, zwłaszcza w zdaniach głównych i podrzędnych.
Oznacza to, że podczas nauki niemieckiego trzeba zwracać uwagę zarówno na:
- pozycję elementów zdania;
- zmiany form rodzajników, zaimków, a czasem także rzeczowników lub przymiotników.
Niemiecki nie opiera się na pozycji wyrazów tak mocno jak angielski, ale jego szyk wciąż jest daleki od przypadkowości.
Węgierski i rosyjski: końcówki niosą więcej informacji
Węgierski i rosyjski wykorzystują oznaczanie przypadków w większym stopniu niż angielski.
W węgierskim dopełnienie bliższe jest zwykle oznaczane końcówką -t:
Sarah felhívta Danielt.
„Sarah zadzwoniła do Daniela”.
Ponieważ końcówka wskazuje, że Daniel jest dopełnieniem, wyrażenie to może znaleźć się w innym miejscu zdania, nie stając się podmiotem.
Nowy szyk może jednak zmienić rozłożenie akcentów znaczeniowych.
Zdanie może uwypuklać:
- kto wykonał czynność;
- kogo ona dotyczyła;
- która informacja jest nowa;
- co jest ze sobą zestawiane na zasadzie kontrastu.
Rosyjski również zmienia formy rzeczowników, zaimków i przymiotników w zależności od przypadku.
Pozwala to na większą różnorodność szyku niż w angielskim, ale kolejność wyrazów w rosyjskim nadal wskazuje, co jest wyróżnione i jak zorganizowana jest informacja.
Lepiej więc powiedzieć, że węgierski i rosyjski mają bardziej elastyczny szyk, a nie szyk całkowicie dowolny.
Końcówki wskazują wiele relacji gramatycznych, a kolejność wyrazów często pomaga nadać wypowiedzi odpowiedni wydźwięk.
Chiński mandaryński: mniej końcówek, większa rola szyku i kontekstu
Chiński mandaryński ma stosunkowo słabo rozwiniętą fleksję, czyli odmianę wyrazów.
Czasowniki zwykle nie zmieniają formy w zależności od osoby podmiotu, a rzeczowniki nie mają systemu przypadków takiego jak w rosyjskim czy węgierskim.
Typowy podstawowy szyk to SVO:
podmiot – czasownik – dopełnienie
Dlatego pozycja wyrazu jest ważną wskazówką.
Mandaryński nie jest jednak po prostu ciągiem nieodmiennych słów ustawionych w stałej kolejności.
Wykorzystuje także:
- partykuły;
- wykładniki aspektu;
- konstrukcje tematyczne;
- klasyfikatory;
- specjalne konstrukcje;
- kontekst.
Zdanie może zaczynać się od tematu, który nie jest tożsamy z podmiotem gramatycznym. Niektóre konstrukcje pozwalają też umieścić dopełnienie przed głównym czasownikiem.
Mandaryński pokazuje, że język może mieć niewiele odmiany wyrazów, a jednocześnie bogatą i bardzo uporządkowaną gramatykę.
Japoński i koreański: niewielkie znaczniki po grupach rzeczownikowych
W japońskim i koreańskim czasownik zwykle znajduje się pod koniec zdania.
Ich typowy szyk to:
Podmiot – Dopełnienie – Czasownik
Oba języki wykorzystują niewielkie elementy występujące po grupach rzeczownikowych, które pomagają rozpoznać ich funkcje.
Na przykład w japońskim:
- -ga zwykle oznacza grupę pełniącą funkcję podmiotu;
- -o zwykle oznacza dopełnienie bliższe;
- -wa często wskazuje temat lub kontrast.
Uproszczony przykład:
Sara-ga Daniel-o hometa.
„Sarah pochwaliła Daniela”.
Znaczniki pomagają ustalić, jaką funkcję pełni każde z imion.
Koreański ma podobne znaczniki podmiotu, dopełnienia i tematu.
W mowie potocznej znaczniki te można jednak czasem pominąć, gdy zamierzony sens jest jasny. Słuchacze w większym stopniu opierają się wtedy na kontekście, szyku wyrazów i wspólnej wiedzy rozmówców.
Temat nie zawsze jest też tym samym co podmiot — to ważne rozróżnienie w obu językach.
Arabski: jedna nazwa języka, kilka rzeczywistości gramatycznych
W przypadku arabskiego potrzebna jest pewna ostrożność, ponieważ formalny język pisany i odmiany używane w codziennych rozmowach nie są identyczne.
Formalny arabski może wykorzystywać:
- szyk wyrazów;
- zgodność formy czasownika z podmiotem;
- formy zaimków;
- przyimki;
- końcówki przypadków w szczególnie starannej wymowie lub w zapisie z pełnymi oznaczeniami samogłosek.
Możliwe są zarówno schematy czasownik–podmiot–dopełnienie, jak i podmiot–czasownik–dopełnienie.
W zwykłym piśmie znaki krótkich samogłosek, a tym samym wiele widocznych rozróżnień przypadków, są zazwyczaj pomijane.
W codziennych odmianach mówionego arabskiego dawny system końcówek przypadków również odgrywa znacznie mniejszą rolę lub w dużej mierze zanikł.
Nie ma więc jednej prostej odpowiedzi na pytanie „Jak arabski oznacza podmiot i dopełnienie?”. Odpowiedź częściowo zależy od tego, którą odmianę arabskiego mamy na myśli.
Hindi: znaczniki po rzeczownikach
Hindi zwykle umieszcza czasownik na końcu zdania i często wykorzystuje elementy występujące po rzeczownikach, nazywane poimkami.
W języku angielskim mówimy:
with Daniel („z Danielem”)
Hindi stosuje ogólny schemat:
Daniel + „z”
Niektóre znaczniki mogą też wskazywać odbiorców, konkretne dopełnienia lub uczestnika pełniącego rolę wykonawcy czynności w określonych konstrukcjach odnoszących się do przeszłości.
Znaczniki te nie są jednak dodawane mechanicznie w każdym zdaniu. Ich użycie zależy od takich czynników jak:
- czy uczestnik zdarzenia jest człowiekiem;
- czy jest konkretny lub już znany;
- typ czasownika;
- czy zdarzenie jest przedstawiane jako zakończone.
Hindi dobrze przypomina o tym, że funkcje gramatyczne nie zawsze są oznaczane dokładnie tak samo w każdym czasie i każdej konstrukcji.
Języki różnie rozdzielają zadania
Kuszące jest dzielenie języków na proste pary:
- języki oparte na szyku i języki oparte na przypadkach;
- języki o sztywnym szyku i języki o swobodnym szyku;
- języki proste i języki skomplikowane.
Rzeczywistość jest ciekawsza.
W angielskim bardzo wiele zależy od pozycji wyrazów.
Węgierski i rosyjski przekazują więcej informacji za pomocą form rzeczowników.
Hiszpański rozdziela zadania między szyk, końcówki czasowników, zaimki i oznaczanie dopełnienia.
Niemiecki wykorzystuje zarówno szyk, jak i przypadki.
Mandaryński opiera się na pozycji wyrazów, konstrukcjach, partykułach i kontekście.
Japoński i koreański często umieszczają znaczniki gramatyczne po rzeczownikach.
Arabski łączy różne narzędzia w zależności od odmiany i kontekstu.
Żaden język nie wykorzystuje tylko jednego sygnału.
Języki rozwiązują podobne problemy komunikacyjne, ale inaczej rozkładają informacje.
Na co zwracać uwagę podczas nauki języka?
Podczas czytania lub słuchania w nowym języku warto szukać nie tylko pojedynczych słów.
Pomaga zadanie kilku pytań o strukturę.
Co to za rodzaj elementu?
Czy to rzeczownik, czasownik, przymiotnik, zaimek, przyimek, czy inna część mowy?
Jaką funkcję pełni w tym zdaniu?
Czy jest podmiotem, dopełnieniem, opisem, modyfikatorem, odbiorcą, czy informacją o czasie i miejscu?
Co sygnalizuje tę funkcję?
Warto zwracać uwagę na:
- pozycję;
- końcówki;
- rodzajniki;
- formy zaimków;
- partykuły;
- przyimki lub poimki;
- zmiany formy czasownika;
- otaczający kontekst.
Czy zdanie jest neutralne, czy coś podkreśla?
Inny szyk nie musi zmieniać tego, kto co zrobił, ale może zmieniać to, co osoba mówiąca chce uwypuklić.
Jest to szczególnie ważne w językach o elastycznym szyku.
Najważniejsza zasada
Gramatyka staje się znacznie łatwiejsza, gdy rozdzielimy dwa pytania:
Co to za rodzaj słowa lub wyrażenia?
oraz:
Jaką funkcję pełni w tym zdaniu?
Rzeczownik nie jest automatycznie podmiotem.
Podmiot nie zawsze jest świadomym wykonawcą czynności.
Przymiotnik nie występuje wyłącznie przed rzeczownikami.
Tę samą funkcję składniową mogą pełnić różne rodzaje wyrażeń.
Nie wszystkie języki używają też tych samych sygnałów, by pokazać, kto co zrobił i wobec kogo.
Gdy zaczynamy postrzegać gramatykę jako system kategorii, funkcji i sygnałów, przestaje ona przypominać długą listę arbitralnych reguł.
Języki są różne, ale pytania, na które muszą odpowiadać, okazują się zaskakująco podobne.
Więcej szczegółów
Ten artykuł przedstawia praktyczny przegląd najważniejszych zagadnień. Pełny obraz wymaga jednak bardziej precyzyjnych rozróżnień, zwłaszcza gdy porównujemy języki o bardzo różnych systemach gramatycznych.
Kolejny krok to pierwsza część naszej bardziej szczegółowej serii:
Omawia ona klasy wyrazów, funkcje składniowe, predykaty, uzupełnienia, role semantyczne oraz ograniczenia bezpośredniego stosowania angielskich kategorii gramatycznych do wszystkich języków.
